10ta notanish SSSR avtomobillari, mahalliy avtoprom haqida tushunchani oʻzgartiradigan

Bu moshina seriyali ishlab chiqarilishi uchun barcha imkoniyatlarga ega edi. U 1989 yilda ishlab chiqarilgan edi. Avtomobil toʻrtjoyli jeep sifatida rejalashtirilayotgan edi. Moshina oʻzining mustahkamlangan poʻlatli karkasi, ajraladigan himoya panellari bilan ajralib turar edi, ular oʻz navbatida taʼmirlash ishlarini yengillashtirgan. Salondagi oʻrindiqlar yoyilar edi, katta karavotni tashkil qilib. Afsuski, avtomobil kontseptini muhandislar komissiyasi maʼqullamadi.

1989 yilni boshqa sovet avtomobili kontsepti, ixcham avtomobil boʻlib eʼtirof etilgan. Uning maksimal tezligi 150 km/s ni tashkil qilgan. Yoqilgʻi sarfi 100 km yoʻlga 6 litrga yaqin. Moshina bort kompyuteriga ega edi, podveskani boshqaradigan. Moshina koʻp joy egallamagan, shuning uchun ham shu nomini olgan.  Oʻsha paytdagi Tokiodagi avtosalonda, “Kompakt” beshinchi oʻrindi egalla olgan, namoyish qilingan 30tani ichida. Loyihaga nuqtani tarqalib ketgan SSSR qoʻygan.

Sovet ittifoqida kommunizm qurilayotgani, u yerda sportkarlar qurilmagan degani emas. ZISda 7tadan kam boʻlmagan dadil modellar yaratilgan edi. Ularni ichida eng diqqatga sazovori ZIS-112 boʻldi. Moshina kutilmaganda juda zamonaviy va hattoki oʻziga hos boʻldi. Afsuski, avtomobil uzunligi 6 metrga teng edi, va shu sababli poygachilar oʻrtasida ZIS-112 eng populyar moshina boʻlmagan. Moshina 3 tonnadan ozroq vaznga ega boʻlgan. Bunda burilishlarga kirish oliftaga katta muammo boʻlgan, lekin tekkiz yoʻlda moshina moʻjizalar qilgan!

Mazkur avtomobil hali 1964 yilda paydo boʻlgan. Avtomobil juda odatlanmagan kupe-kabriolet kuzovi bilan edi. “Moskvich” sedani 408 bilan koʻrinishi oʻxshash boʻlishiga qaramasdan, “Turist” koʻplab farqlarga ega edi. Masalan, moshina yoqilgʻini elektron sochishi va 63 o.k. teng qudratliroq dvigatel bilan maqtanishi mumkin edi. Bunda maksimal tezlik 130 km/s ga teng edi. Afsuski, modelga yashil chiroq berishmadi, chunki barcha ishlab chiqarish quvvatlarini “klassik” 408 modelga sarflashgan.

“Oxta” avtomobili, keng isteʼmolli sovet avtomobili boʻlishi rejalashtirilgan. Bu “isteʼmol” sifatlarini yahxshilash uchun, moshina 7ta odam joylashishiga moʻljallangan edi! Model Leningradda terilgan. Uning asosiy hususiyati salon-transformer edi, u osonlik bilan ishchan va tushlik doirasiga aylanishi mumkin edi. 180 gradusga hattoki oldi oʻrindigʻini burish mumkin edi, oʻrta qatorini esa stolga. Moshinada oldi bamperdan ajralmas, juda qiziqarli faralari bor edi. Afsuski, SSSRni tarqalib ketishi va keyingi “ogʻir 90-chilar” bu mahalliy muhandislarni dadil loyihasiga chek qoʻydi.

Vakolatli sinfga oid, haqiqatdan ham sifatli avtomobil yaratish uchun, mamlakatni hukumat aʼzolari uchun, zavod bir nechta analogik chet el modellarini sotib oldi. Moshina qudratli V-8 dvigateliga ega boʻldi, shu paytda qandaydir 10 soniya ichida moshinani 100 km/s gacha tezlashgan. Qiziqarli tafsiloti boʻlib, 10 dinamikli akustik tizim boʻlgan, u 80-chi yillarni ohirida (moshina yaratilayotganda) kompakt-disklarni oʻqiy olgan. Moshina ikkita nusxada yaratilgan, lekin Gorbachyovga u yoqmagan.

80-chi yillar ohirida sovet korhonalari konstruktor va muhandislari juda “kutilmagan” hulosaga kelishdi – chiqarilayotgan “moskvich” modelli qaytmas darajada eskirgan va chet el analoglariga nisbatan hamma tomonlama ortda qolgan, tehnik va dizayn jihatdan. Aynan oʻsha paytda “Moskvichni” printsipial yangi modellari yaratila boshlandi, shular qatorida “Moskvich-2139” Arbat ham.

Afsuski, eng yaxshi “Moskvich” ustidan ish, tarihda SSSR bilan birga barbod boʻlgan.

SSSRda ogʻir yuk moshinalarni keng ishlatilishi, ekologiyaga taʼsir qila boshladi, ayniqsa yirik shaharlarda. Shuning uchun, hali 70-chi yillarda VAZ muhandislari ixcham elektromobil-yuk moshina ustidan ish boʻshlagan, shahar sharoyitidagi mayda va oʻrta yuk tashish uchun. Bu moshinada koʻplab innovatsion gʻoyalar amalga oshirilgan edi, masalan, etil spirtidagi isitkich va trubalardan fotoalyumin karkas. Afsuski, oʻta ishonchsiz boʻlib chiqdi va barcha uchta sinovni barbod qilgan.

Mutloq aql bovar qilmas avtobus shinamlikni yuqori saviyasi bilan, bu birinchi oʻrinda aqlbovar qilmas salonni sifatli ishlovida ifoda topgan. 1967 yilda Nitsadagi avtobuslar koʻrgazmasida, sovet konstruktorlarini ishi 12ta mukofot olgan! Lekin bu loyihani amalga oshirish uchun davlat mablagʻ topa olmadi, natijada avtobus seriyali ishlab chiqarishga tushmay qoldi. Moshinani faqat KGB, tez yordam va televideniyeni maxsus buyurtmasi bilan qilishgan.

1985 yilda Minskda, MAZ zavodida ogʻir yuk moshinasi MAZ-2000 ustidan ish boshlandi. Oʻshanda hech kimni hayoliga ham kelmagan, mazkur loyiha bunchalik omadli kelishini. Moshina, 30dan ortiq tehnologiyalarni patentlagan, yosh muhandislar guruhi tomonidan ishlab chiqarilgan edi. SSSR tarqalishidan soʻng, bu tehnologiyalar dunyoni yetakchi avto ishlab chiqaruvchilari tomonidan sotib olingan. Ularning katta qismi zamonaviy katta yukchilarida qoʻllaniladi. MAZ-2000 konstruktorlari, oʻzining yaratgani asosida, 80 tonnagacha tashib yura oladigan, modul avtopoezdlarni yaratish gʻoyasi haqida jiddiy oʻylashgan. 1988 yilda moshina Parij avtosalonida namoyish qilingan, va u yerda buyuk tehnik yechim uchun oltin medal olgan.