Qiziqarli olam: Quyosh tutilishi haqida 10ta qiziqarli fakt, ular nafaqat astronomiyaga qiziquvchilariga manzur boʻladi

Quyosh tutilishi shunda sodir boʻladiki, Oy Quyoshni oldidan oʻtib, soyasini Yerga tushiradi. Bu shu bilan bogʻliqki, Quyosh va Yer oʻrtasidagi masofa Oy bilan Yer orasidagi masofadan koʻra 400 barobar koʻproq. Quyoshni diametri ham tahminan Oynikidan koʻra 400 barobar kattaroq. Shuni yordamida, Oy va Quyosh Yerdan qaraganda deyarli bir hil oʻlchamdagiday boʻladi. Oy Quyoshni oldidan oʻtganida, Yerdan koʻrinadigan yorugʻligini toʻsadi.

Quyosh tutilishini uch hil turi bor: qisman, halqasimon va umumiy. Qisman oy tutilishi – Oy Quyosh bilan toʻlaqon toʻgʻri kelmaydi. Halqasimon quyosh tutilishi – Oy bilan Quyosh bitta chiziqda boʻladi, lekin Oy shu vaqtda Yerdan uzoqroqda, yoki Yer Quyoshga yaqinroq ravishda. Bu holatda Oyni oʻlchami har doim koʻringandan koʻra kichikrok, Quyoshdan koʻra, shuning uchun qorongʻu Oyni oʻrab oladigan yorqin halqa paydo boʻladi. Toʻliq tutilishi – Oy butunlay Quyoshni toʻsib qolishi.

Kunduzgi osmonda yulduzlar paydo boʻladi. Tutilishda kunduzi kuni qorongʻiroq boʻlgani sababli, osmonda sayoralar va yulduzlar koʻrinay boshlaydi, ular odatda Quyosh nuri tufayli toʻsiladi. Birinchi oʻrinda, Mars, Merkuriy, Yupiter va Venerani qidirish kerak.

Tutilishga koʻz himoyasiz qarab boʻlmaydi. Quyoshga toʻgʻridan toʻgri qarasa, koʻzlarni himoyalamay, bu juda havfli. Bu hattoki koʻrlikka ham olib kelishi mumkin.

Quyosh tutilishi faqat yangi oy chiqqanda kuzatiladi. Bunday hodisa shunga sodir boʻladiki, Oy Quyosh bilan Yerni oʻrtasida boʻlishi kerak, tutilish sodir boʻlishi uchun. Bu oyni yagona fazasida sodir boʻladi, yangi oy tutilganida.

Tutilishlar yangi oy chiqqan vaqtda sodir boʻlsa ham, ular har yangi oy chiqqanda kuzatilmaydi. Bu shu bilan bogʻliqqi, Oy orbitasi Yer orbitasiga Quyoshni atrofida 5 gradusga engashgan. Tutilishlar faqat shu vaqtda sodir boʻladiki, Yer, Quyosh va Oyni “yoʻllari” tutashganda (bu tutashishlar “tugun” deb ataladi). Odatda Quyosh “tugun”dan yuqorida yoki pastida boʻladi, shuning uchun tutilish kuzatilmaydi.

Tutilish vaqtida gʻaroyib narsalar sodir boʻladi. Tutilish yaqinlashgani sari ajoyib hodisalarga duch kelish mumkin. Masalan, butun ufq boʻylab quyosh atrofidagi osmondan koʻra yorqinroq, soyalar boshqacha koʻrinadigan tumanlarni koʻrish mumkin. Shuningdek qushlar chugʻurlamay qoʻyishadi, va haroratni tahminan 1-5 gradusga kamayishi kuzatiladi.

Hitoy quyosh tutilishini birinchi mashxur yozuvlarini nashr etdi. Quyosh tutilishlari haqidagi bu maʼlumotlar suyak boʻlaklarida aks etgan edi, va ular keyinchalik “Orakul suyaklari” deb nomlandi. Ular tahminan eramizdan avval 1050 yillar sanasida.

Tahminan million yillardan soʻng quosh tutilishlari koʻrinmay qoladi. Bu shuning uchun sodir boʻladiki, Oy asta sekinlik bilan Yerdan uzoqlashmoqda.

Kanadalik astronom va tutilishlarga mashxur ovchi Djon Vud Kempbell 50 yil davomida dunyo boʻylab sayohat qilgan, 12 hil tutilishlarni koʻrish uchun. Va har safar u bulutli osmonga toʻgʻri kelgan.