Shveytsarlar qanday qilib tartibga amal qilishadi: “Kayerda yahshi yigʻishtirishsa, shu erda tozadir”.

Bizni koʻchalar tozaligi hayratlantiradi, va eski maqolda “Yigʻishtirayotgan joyda toza emas, ifloslantirilmayotgan joyda toza” deb aytilsa ham, bu hozirgi vaqtda unchalik zamonaviy emas. Hech kimga sir emaski, bugun oziq-ovqat va maishiy mollarni marketingi, ifloslanish hajmiga juda taʼsir qiladi, va sayyoradagi hozirgi koʻp joylar tozalikni hunuk saviyasi bilan hayratlantiradi, lekin hozirda boshqa maqol dolzarbdir: “Did bilan yigʻishtirishni bilgan joyda tozadir”. 

Shveytsariyada boʻlib, siz mamlakatni shaharlar va qishloqlarini tozaligi bilan hayratlanasiz, lekin biz odatda natijani koʻramiz, bunga erishishga yordam bergan jarayonni emas. chiqindini saralash tizimi, boshqa davlatlarda amaliyot qilinayotgan boʻlsa, Shveytsariyada absolyut chek-chegarasigacha olib borilgan. Deyarli bemanilikgacha. Lekin natijasi!.. Barcha saralash mumkin boʻlgan narsani saralaydi. Bu tizim istisnoni bilmaydi – hamma chiqindini turli konteynerlarga joylashtirishlari shart. Bu toʻlaqon demokratiya, u yerda barcha ishtirok etadi. Va bu yerda demokratiya yoʻqdir, hech kimni eʼtirozlari va muhokamalari qabul qilinmaydi: rozi boʻlmasen – jarima toʻla. Musorni utilizatsiya qilishga yondashish faqat Helvetik Konfederatsiyasida mumkin. Mentalitet shunday. Hammaga tozalikda yashash yoqadi.

Siz boy ekanligiz, sizni qonun oldida ulugʻlamaydi. Koʻpincha shunday fuqarolarni koʻrish mumkinki,  Porschedan tushib, hech qanday hijolatliksiz boʻsh shishalarni tushiradi tara qabul qilish joyiga. Shveytsariya topshirilayotgan shishalarni soni boʻyicha dunyoda etakchidir – tarani 90%dan ziyodi oynani ikkilamchi qayta ishlash zavodlariga qaytariladi. Ishlatilgan oynani qabul qilsh va qayta ishlash boʻyicha dastur 1972 yilda boshlangan va hozirgacha ham muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Faqatgina bir nechta pivo shishalarini magazinga qaytarib, oʻzining garovini qaytarish mumkin. Qolgan hollarda, shishalarni topshirayotganlar, buning evaziga hech narsa olishmaydi. Lekin shu bilan ular qoppoqlarini yechishi, shisha va bankalarni oynasini rangi boʻyicha saralashlari kerak boʻladi. Oq, jigar rang, yashil – alohida.

Qogozdan koʻra karton alohida qayta ishlanadi (kartonni qayta ishlash qimmatroq turadi), shuning uchun fuqarolardan ularni bir-biridan alohida topshirish talab qilinadi. Mamlakatda chop etilayotgan mahsulotni uchdan biri, ikkilamchi homashyo punktlariga qaytadi. Hechkim ishlatilgan batareykalarni chiqindiga tashlab yuborish fikriga bormagan. Shuning uchun, Shveytsariyadagi sotilayotgan batareykalarni 60% qaytarilib beriladi va chiqindi paqiriga tashlanib yuborilmaydi. PET-shishalari alohida topshiriladi, alohida- eski elektr jihozlari va maishiy texnika, alohida – qurilish chiqindisi, alohida – kunduzgi yorugʻlik lampalari, alohia – konserva bankalari (topshirayotganlar oʻzlari mustaqil ravishda tunikani presslashlari kerak magnitli press yordamida), alohida hayvonlar jasadlari (buning uchun toʻlash kerak, lekin ularni koʻmish taqiqlanadi), alohida – oʻsimlik yogʻini qoldiqlari, alohida – moshina moyini qoldiqlari (shahsiy avtomobilda moyni almashtirish taqiqlanadi – sizning oʻrningizga texnik stantsiyada 50 frankga qilib berishadi).  Roʻyhatni oʻzidan qoʻrqib ketasan.

Buni qilmaslik ham mumkin, hammasini chiqindi paqiriga tashlash kerak, deb aytisiz. Mumkin. Lekin unda soliqga hona vayron boʻlasiz, u har bir kilogram chiqindiga olinadi. 

Har mir chiqindi chelagiga marka yopishtiriladi, soliq toʻlangani haqida. Besh kilo chiqindini tashlab yuborish 2-3 frank turadi (narhi regionga qaram turli boʻladi). Shuning uchun, koʻpchilik mahalliy aholisi, ikkilamchi mahsulot qabul qilish punktiga ilojisi bor narsani olib boradi, qaerdadir eski kompyuterni berib yuboradi yoki eski bolalr aravachasini berib yuborish hech narsa emas.

Hattoki boʻrtib yuborilgan misol bor, choy paketchasini qanday qilib toʻgʻri yashlashni: etiketkasini – kartonga, paketcha oʻzini eski qogʻozga, shamasini – kompoʻstga, qisqichni – eski metallga, ipchasini esa – belgilangan chiqindi chelagiga. Buni hazil deb aytish mumkin edi.. lekin Shveytsariyada emas.

Shunday uddabironlar ham boʻlganki, ular markani yopishtirmasdan chiqindilardan halos bolishga harakat qilgan. Lekin bundaylarga ham chora topildi – chiqindilar politsiyasi. Mutaxasislar zamonaviy texnologiyalar yordamida, notoʻgʻri joyda yoki soliq toʻlovisiz chiqindilarni tahlil qilishadi – qoyidabuzarni topishadi va jarima solishadi.

Jarimalar katta. Yangi Tsyurih gazetasi shunday voqea haqida yozgan, odam yoʻlda ishga ketayotib, avtomoshina oynasidan uy chiqindilarini qogʻozli kopchalarda tashlab yuborgan. Politsiya uni topdi. Qoidabuzarni topishdi va jarima soldi: 6000 frank chiqindini utilizatsiyasi va trassani tozalash uchun, 3000 frank qonunni buzgani uchun va 530 frnak sud harajatlari. Jami, 9530 frank qiligʻi uchun. Bu shveytsariyalik oʻlchamlar boʻyicha juda kattiq jazo chorasi, chunki har bitta odam muhabbat bilan rappenni hisoblaydi. Mentalitet shunday.

80-chi yillarda, chiqindilarni belgilash faqatgina mamlakatni janubiy sharqida boʻlganda, chiqindili sayyohlik hodisalari tarqalgan. Dam olish kunlariga odamlar oʻz oilalarini olishgan, hafta davomida toʻplangan chiqindilar bilan bagajniklarini toʻldirishgan va davlatni boshqa qismiga piknikga ketishgan.   

Va davlat boʻyicha sayohat qilishgan va chiqindilarni bepulga tashlab yuborishgan. Tsyurihni oʻziga kuniga 3000 tonnadan ortiq “yashirin” chelaklar chiqindilar bilan olib kelishgan. Shuning uchun barcha tuman va quyi palatalarga chiqindilarga boj toʻlashni kiritishgan.

XX asrni 80-chi yillarida Shveytsariyadagi ekologik holat achinarli edi – barcha daryo va koʻllar fosfat va nitratlar bilan ifloslangan, yerlar – ogʻir metallar bilan, biohillik borgan sari kamaygan, oʻsayotgan isteʼmol jamiyat esa chiqindini katta miqdorini ishlab chiqargan. Tez fursatda aholi oʻzining chiqindilaridan, ishlab chiqarish va qishloq-hoʻjalik ifloslanishlardan nafasi qaytish boshlandi. Bunday kichkina hududda keng maydonlar boʻlmagan, u erga chiqindilarni tashlab, esdan chiqarish uchun. Shunda yangi ekoligik siyosatni ishlab chiqarish savoli tugʻildi, va uni pedantlik bilan amalga oshirishni boshlashdi. Bunga ikkita oʻn yillik ketdi, lekin natijasi barcha kutishlarni oqladi. Shveytsariya hozir – dunyoni eng ekologik mamlakatlaridan biri, rivojlangan jamoat transporti va toza togʻ havosi bilan. Istalgan koʻldan, va albatta krandan qoʻrqmasdan suv ichish mumkin.

Muvaffaqiyatni sababi nimada? Sababi shundaki, davlat – bu ular. Shveytsarlar oʻziga oʻzining davlatini yigʻishtirish vazifasini yuklashgan, va muvaffaqiyat qozonishgan. Qolgani esa faqatgina vaqtni talab etgan. Hulosa oson… odamlar hohlashdi – odamlar bajardi!