Temurlan qargʻishi

Ruhoniylar va mahalliy aholi shoʻqda – odamni jasadini bezovta qilish mumkin emas, ayniqsa Amir Temurday shunday ulugʻ va qadrli insonni! Lekin olimlar bunday narsalarga ishongani yoʻq – “Buning barchasi irim-sirim” deb ekspeditsiya rahbari Kari-Niyazov qarshiliklarga javob bermoqda. U va yozuvchi hamda tarixshunos Sadriddin Ayni, sharqshunoslar Semyonov va Gerasimov kinooperator Malik Qayumov bilan Goʻr Emir maqbarasi yer toʻlasiga tushdilar, u erda buyuk hukmdor oʻzining bolalari va nevaralari qurshovida koʻmilgan. 

Mana Malik Qayumov nima eslaydi:

“Biz kirish joyida turgandik va endi kirmoqchi boʻlgan paytimizda, men uchta cholni koʻrdim, ular roʻparada skameykada oʻtirishgan edilar.

- Oʻgʻlim, Amir Temur goʻrini ochmoqchimasmislar? – ularning bittasi soʻradi.

- Ha, otahon, biz olimlarmiz, Amir Temurni jasadini oʻrganmoqchimiz, deb javob berdim

- Bu fikrilardan qaytilar, - Amir Temur tinchini buzish mumkin emas. – ikkinchi aytdi.

- Nimaga endi? – hayron boʻldim men.

- Chunki, uni tinchini buzishilari bilan, daxshatli urush boshlanadi! – javob berdi uchinchisi. – Mana qara, bizda kitob bor (qadimgi qora foliantni koʻrsatmoqda), unda shunday yozilganki, Temur qabrida urush ruxi saqlanmoqda. Uni qoʻyib yuborish mumkin emas!

Men kitobni koʻrishni boshladim, va shu payt meni Gerasimov chaqirdi va men ichkariga kirdim. Nimasi qiziqgi – biz u erdan chiqganimizda – chollar yoq edi. Ularni boshqa hech kim koʻrmadi, men ham”.

Bu vaqt, ekspeditsiya pastga tushib, ishga kirishdi. Qayumov barchasini kinoplyonkaga hujjatlashtirdi -  mana Temurni chevaralari qabrini ochishdi, mana Temur ogʻillarini, mana uni nevarasi Ulugʻbekni jasadi, mana imperatorni oʻzi. Temurni qabrini ochishlari bilan, havo yogʻ, atirgul, ladan va hatokki kamfora hidi bilan toʻldi. Olimlar boshida qoʻrqib ketishdi, lekin bu balzamlash natijasi ekanligini tushinishdi -  hammaga maʼlumki, Temur Hitoyga ketish yoʻlida vafot etgan, Samarqandga esa uni balzamlangan holda olib kelishgan.

Olimlar Temur qabrini 20 iyun 1941 yilda ochishgan. Ekspertiza shuni qoʻrsatdiki, sarkofaglarda haqiqatdan ham Temur va uning ajdodlari bor edi. Temurni bosh suyagi asosida keyinroq Gerasimov byust yasagan, u yordamida, buyuk sarkardani koʻrinishini bilish mumkin. Hammasi reja boʻyicha ketayodgan edi, qazilshmalar iyulgacha choʻzilishi vaʼda qilingan edi, lekin 22 iyun 1941 yil keldi. Temur qabrini ochilishidan 2 kun keyin, Fashist Germaniya SSSRga hujum qildi. Samarqandda aholi oʻrtasida vahima boshlandi – hammaga Temurni qabrida urush ruhi boʻlgani maʼlum edi, endi arheologlar uni qoʻyib yuborishdi! Ekspeditsiyani tezda toʻhtatishga qaror qilishdi, va jasadni Moskvaga olib chiqishdi.

Soʻngra, afsonaga koʻra, frontdagi holat borgan  sari yomonlashgan. Qayumovni maʼlumotlarigakoʻra, u frontda Jukov bilan koʻrishgan va uni imperator jasadini qaytakoʻmishga yordam berishini soʻradi, va bu 1943 yil fevralida shunday qilindiham. Stalinni oʻzi sarkardani musulmon anʼanalari va izzat-ikrom bilankoʻmishga izim berdi.

Boshqa rivoyat boʻyicha, Temurni jasadini samolyotgajoylashtirishdi, shundan soʻng front chizigʻI ustidan bir necha bor uchiboʻtishdi va faqat shundan keyin 1943 yilni shu fevralida koʻmishdi.

Nima boʻlganida ham, imperatorni jasadi yergaqaytganida, Stalingrad jangida oʻzgarish boʻldi.

Mana shunday afsona. Bu erda shunga eʼtibor berishkerakgi, Ikkinchi jahon urishi 1939 yilda boshlangan, “Barbaross” rejasi hali1940 yilda ishlangan edi. Va, albatta askarlarni qahramonligini unitish kerakemas, Stalingrad ostida ular oʻz jonlarini berishgan – ular yordamida urushdaoʻzgarish boʻlgan, jasad va qayta koʻmishni deb emas. Lekin afsona aholioʻrtasida yashashda davom etmoqda va yangidan yangi tafsilotlar bilantoʻlmoqda. Bundan ham koʻprogʻi - Samarqanda osonlikcha yuqorida koʻrsatilgan faktlarni rad etishlarimumkin, shunday dalillar bilanki, Ikkinchi jahon urushi aynan Temur vaTemurdlarni maqbarasi ochilganidan soʻng boshlangan. Qanday dalillar ekanligibilmoqchimisiz? Unda Samarqandga marhamat!