Oʻlim tomon eltuvchi suv havzalari: Dunyodagi eng xavfli 8 koʻl

Betakror shotland koʻllari oʻz atrofidan Lox-Ness plezioavr izlaganlari uchungina emas, ikki asrdan buyon Britaniya orollariga olib boruvchi va kema qatnovini taʼminlovchi asosiy kanallardan biri sanalgani uchun ham mashhurdir. Keling, bugun inson “sharofati” va tabiat “inʼomi” tufayli hech qachon hayot mavjud boʻlmaydigan koʻllar roʻyxatini koʻrib chiqamiz.

Rio – daryo, Tino – qizil degan maʼnolarni anglatadi. Bir vaqtlar Braziliya Portugaliya kolonachilari tomonidan qizil daraxt deya atalgani ham bejizga emas. Ispan provintsiyasi boʻlmish Andalusiya bugungi kunda qadar Yevropa tarkibidagi hudud hisoblanadi.

Uch ming yildan buyon esa u yerdan oltin, kumush, mis, nikel, molibden qazib olishadi. Asr oʻrtalarigak kelib hududdan simob olish ishlari ham boshlab yuborildi. Koʻlning suviga taʼsir etuvchi ushbu jarayonlar natijasida suv havzasining koʻrinishiga ham oʻzgarib ketdi.

Bu yerda faqatgina ekstremel bakteriyalar hayot kechirishadi, ular anaerobik boʻlgani bois havo talab qilishmaydi, ammo azotsiz yashay olishmay ham. Astrobiologlar bu turdagi bakteriyalarning Marsda ham yashash ketishlari mumkinligini tahmin qiladilar.

Ushbu koʻlga atomchi olimlar faqatgina bir sabab: azobli oʻlim uchungina tashrif buyurishlari mumkin. Osoyishta koʻl oʻz ortida oʻlim keltiruvchi strontsiydan to plutoniygacha boʻlgan turli radioaktiv elementlar yigʻindisini berkitgan.

2017 yilgi natijalarga koʻra, suv qirgʻoqlarida kimyoviy va radiohimoya libosisiz bir soat turish oʻlim olib keladigan miqdordagi radiatsiya qabul qilib olish uchun yetarli ekanligi maʼlum boʻldi. Baliqchilar bu koʻlni ayrim hududlarida bahaybat dengiz jonivorlari yashaganlari uchun ham yaxshi koʻrishadi. Ammo ularni yeyishga esa hech kimning, hatto eng jasoratlilarni ham yuragi betlamaydi.

Hind okeani sarhadsizdir. Indoneyziya arxipelagi dunyodagi eng katta arxipelag sanaladi. Ammo undagi ichimlik suvi bilan bogʻliq muammolar industrial revolyutsiyaga qadar boshlanib boʻlgandi. Bugungi kunda 300 million odam ichimlik suv uchun yuvidini qaynatib ishlatishga majbur va bu tropik ob-havo sharoitida amalga oshiriladi. Sitarum koʻliga esa 100 dan ortiq korxonalarning chiqindilari oqib keladi va guruch maydonlariga tushadi.

2011 yili hukumat ushbu muammoni hal qilishga qatʼiy ravishda vaʼda bergan edi. Koʻlning reabilitatsiya jarayonlari uchun yaratilgan 15 yillik loyihaga esa 4 mlrd dollar daromad ajratildi va bugungi kunda ahvol asta-sekin yaxshilanmoqda.

Dominikan Respublikasidagi qaynovchi koʻl oʻz harorat darajasi bilan dunyoda ikkinchi oʻrinni egallaydi. Bu shunchaki Getszer vodiysi emas, toʻlaqonli koʻldir. Koʻl “Fano vodiysi” da joylashgan boʻlib, bu xududning nomi ham uning qanday ekanligidan darak berib turadi. Suv havzasi qirgʻoqlaridagi harorat 83-93 darajaga teng va koʻlda tirik qolish butkul imkonsiz.

Yaxshi hamki, koʻl bir zumda qaynab tinadi. Ammo ushbu harorat magmatik siniqlar ichidan chiqadi va uxlayotgan vulqon otilguday boʻlsa, haqiqiy issiq harorat atrofni bir zumda qoplab olishi mumkin.

Buyuk Britaniyadagi moviy koʻl bir qarashda goʻzalligi bilan kishini rom etib qoʻyadi. Ammo unga hatto qoʻl uchi bilan ham teginish xavfli. Uning betakror rangdagi suvi toksik moddalar kontsentratsiyasi miqdori Chernobil koʻrsatkichlaridan ham oʻtadi. Ushbu koʻlga hech kim respitorsiz yaqinlashmaydi, u yerdagi oʻtkir ammiak hidiga esa hatto kalamushlar ham chiday olmaydilar. Qanchalik hayratlanarli boʻlmasin, tadqiqotlar koʻldagi suv oʻz-oʻzidan tozalanishini koʻrsatadi.

Kaliforniya izdan chiqqan ekologiyasi bilan mashhur va “Taqa koʻli” ham aynan shunday hududlardan biri hisoblanadi.
Koʻl uni koʻzdan kechirish uchun suv havzasiga haddan ortiq yaqinlashgan uch nafar oʻrmon nazoratchisi haqidagi hodisa tufayli juda mashhur boʻlib ketgan.

Oʻta qadimiy, shu bilan birga yolgʻiz koʻl Kaliforniyadagi eng xavfli suv havzalari roʻyxatining ikkinchi oʻrnini band etgan. Uning Tinch okeaaniga chiqish yoʻllari mavjud emas, ammo haddan ortiq shoʻr ekani bilan nom qozongan. Olimlar buning sababini muzlik davridan qolgan tuz kolonalari bilan izohlaydilar. Ornitologlar ayrim paytlarda koʻlga qushlar uchib kelishi va ularda hid bilish hamda oʻlim xavfini sezish juda yaxshi rivojlangani uchun qushlarning bunday harakatini shunchaki qiziqish tufayli deya izohlaydilar. Bu yerda faqat oʻta chidamlilargina tirik qolishlari mumkin.

Koʻl yarim asrdan buyon davom etib kelayotgan qabila urushlari frontining old tarafiga joylashgan boʻlib, bu oʻz-oʻzidan koʻlning oʻta xavfli ekanligini bildiradi. Ammo urushayotgan ikki davlat uchun tabiatning oʻzi maʼlum chegarani yaratib qoʻygan: koʻl ostidan muntazam ravishda metan va isli gaz ajralib chiqadi. Yigʻilib qolgan paytlarda esa bir bora vintovkadan otish yoki pastga gugurt chaqib tashlash yetarli. Shunday holatlar boʻlganki, koʻl sabab 50-100 km radiusdagi bor tirik jon qirilib ketgan. Afrikada suv osti vulqonlari yetarlicha, ammo bu barchasidan xavflirogʻidir.