Insoniyat tarixidagi eng shavqatsiz imperator: Chingizxon haqida 15 ta maxfiy maʼlumot

XIII asr boshlarida Moʻgʻullar davlati oʻziga butun Osiyoni boʻysundiradi va hech bir dushman Chingizxon va uning qonxoʻr Askarlariga qarshi chiqa olmaydi. 

Tarixchilarning fikriga koʻra, Chingizxon 40 million odamning oʻlimiga sababchi boʻlgan. Bu oʻsha davrda dunyo aholisining 11%ini tashkil etgan. Xonning hukmronlik davri hattoki XIII asr iqlimiga ham taʼsir qilgan edi: bu esa atmosferaga 700 million tonna CO2 chiqishiga yoʻl qoʻymaslik oqibatida sayyoraning sovub ketishi boshlangan edi. 

Boʻlajak hukmdorning bolalik davri ogʻir kechgan. Chingizxon atigi 9 yoshda ekanligida otasi dushman tomonidan zaxarlangan. Shuning uchun onasi 7 nafar farzandni oʻzi tarbiya qilgan. Oila ochlikdan aziyat chekardi. Bir kuni tutingan akasi Chingizxon bilan ovqatini boʻlishmagani uchun u akasining qotiliga ayalangan. 

Chingizxonning haqiqiy ismi - Temuchin. Otasi Yasugʻoy bahodir oʻgʻlini oʻz asirligidagi tatar qabilalari boshligʻi Temuchin sharafiga ataydi. "Chingizxon" esa uning unvoni. "Xon" - hokim, "Chingiz" - oʻsha davrda "ummon" maʼnosini anglatgan, hozirda esa bu soʻz "hokim" deb tarjima qilinadi. 

Buyuk xon dushmanlarining koʻzi va quloqlariga eritilgan kumush quydirgan. Bundan tashqari u odamlarni umurtqasi sinmagunicha piyozga oʻxshab bukishlarini ham sevib tomosha qilgan. Gʻalabani ular dushman tanasi ustida turib nishonlashgan. Bunda moʻgʻullar ularning  tanasi ustiga doska va stollar qoʻyishgan, soʻng ustiga chiqib,  qurbon ezilib oʻlguniga qadar ichkiliklar ichishgan. 

Chingizxon ayollarni yaxshi koʻrgan va xar bir yutugʻidan soʻng oʻzi va armiyasi uchun asir qabilalar orasidan eng chiroyli ayollarni tanlab olgan. U hattoki kanizaklari orasida goʻzallik tanlovlarini ham uyushtirib turgan. Uning haramida bir necha ming ayollar yashagan boʻlib, ularning koʻpchiligi Chingizxondan farzandlar dunyoga keltirgan. 

Xonning armiyasi - 90 ming moʻgʻulni, Szin sulolasi armiyasi esa - 1 million askarni tashkil etgan. Shunday boʻlsa ham, ular gʻalabani qoʻldan boy berishmadi. Chingizxon Shimoliy Xitoy va Pekin ustidan nazoratni qoʻlga kiritishdan oldin 500 ming jangchini qirib tashlagan.

1201-yilgi urush davrida kamonchi Zurgʻaday Chingizxonning sevimli otini oʻldiradi. Bundan hukmdor hayratga tushadi va uni oʻldirishdan koʻra, harbiy qoʻmondon etib tayinlaydi. Shundan soʻng Zurgʻaday Chingizxonning eng ishonchli generali boʻlib qoladi. 

Chingizxonning maktab darsliklarida va boshqa adabiyotlarda suratlari koʻpligiga qaramasdan, hech kim uning aslida qanday koʻrinishda boʻlganligini ayta olmaydi. Baʼzi tarixchilar uning sochlari qizil boʻlganligini taxmin qilishadi. 

Chingizxon uning avlodlari qancha koʻp boʻlsa, shuncha katta ahamiyatga ega boʻladi deb oʻylagan, shuning uchun ham bekor oʻtirmagan. Ekspertlarning fikriga koʻra, hozirgi kunda uning avlodlari osiyoliklarning 8%ini tashkil etadi. 

Moʻgʻullarning oliy davlat sovrini - Chingizxon ordeni hisoblangan. Uning portreti mogʻul qogʻoz  pullariga, suvenirlarga tushirilgan, uning sharafiga turli mehmonxonalar, restoranlar, avialaynerlar nomlangan. 

XIII asrda Xorazm imperiyasi Chingizxon moʻgʻul armiyasi sababli qulaydi, dushmanning hujumidan yoʻq boʻlib ketishga oz qoladi. Oʻsha davrda xon jangchilarining 3/4 qismini eronliklar tashkil etgan. Oradan 700 yil oʻtibgina, aholi moʻgʻul darajasiga yetadi.

Hukmdor boʻsh vaqtlarida islom, buddizm, daotsizm, xristian dinlarini oʻrgangan. U Moʻgʻullar imperiyasida turli dinlarga eʼtiqod qiluvchilar yashay olishini xohlagan. 

Buyuk xon insonlarni oʻzi chiqargan qonunlarga boʻysungan holda baxtli yashashlariga qoʻyib bergan. Har qanday qonunbuzarlik qattiq jazolangan. Masalan, Xorazm davlatidagi shahar hokimiyati Chingizxonning tijorat karvonini bosib olib, savdogarlarni oʻldirish uchun 100 ming jangchilarini yuboradi. Natijada minglab aholi oʻldirilgan, hokimning koʻzi va ogʻziga eritilgan kumush quyishgan. 

Chingizxon 1227-yilda 65 yoshida vafot etgan. Buyuk hukmdorning dafn etilgan yeri sirligicha qolgan, oʻlimi sabablari haqida esa turli mish-mishlar tarqalgan. Manbalarda uning oʻlimiga turli sabablar: kutilmagan kasallik, otdan yiqilib tushish kabilar keltirilgan.  Bundan tashqari, uning yosh tangut malikasi tomonidan pichoqlab oʻldirilgani haqida ham mish-mishlar uchraydi. 

Chingizxon - insoniyat tarixidagi eng yirik kontinental davlat asoschisi. Moʻgʻullar imperiyasi Yer yuzasining 16,11%ini, yaʼni, 9,266 million kv. km maydonini egallagan. Imperiya oʻzida Dunaydan Yapon dengizigacha  hamda Novgoroddan Kambodjagacha boʻlgan masofani qamrab oladi.