Issiq yoki sovuq: Organizm uchun qay biri koʻproq xavfli?

Olimlar bu savolga aniq javob berishadi - eng katta zarar issiqdan koʻra qattiq sovuqda boʻlish orqali yuzaga keladi. Kuchli sovuqda qolib ketishda haddan tashqari issiqda boʻlishdan koʻra 17 marta koʻproq oʻlim holati sodir boʻladi. Mutaxassislarning aniqlashicha, odamlarning 0,86 foizida oʻlim sababi haroratning keskin tushib ketishi boʻlar ekan.

Shunday qilib,inson sovuq muhitda, boshpana va iliqlikka hech bir umidsiz qolib ketsa, nima boʻladi?

36,6 - 35daraja

Tana harorati 36 darajaga yetganida, boʻyin va yelka atrofidagi mushaklar qisqarishni boshlaydi - bu mushaklarning prekonsultiv tonusi deb ataladi. Retseptorlar gipotalamusga signal yuboradi, bu esa oʻz navbatida tanangiz yuzidagi kapillyarlarning butun tarmogʻini toraytirish buyrugʻini beradi va shu sababli qoʻllar va oyoqlar sovuqdan ogʻriy boshlaydi. Taxminan 45 daqiqadan soʻng tana harorati 35 darajaga tushadi - mushaklarning tabiiy reaksiyasi tufayli tanada qattiq qaltiroq tuta boshlaydi, bu orqali yaʼni siqish va ochish jarayoni tezda tanaga iliqlik beradi.

35 - 32 daraja

Har bir daraja bilan tana harorati 35 dan keyin pasayadi, organizmdagi metabolizm darajasi 3-5% ga pasayadi va 34 darajadan keyin odam xotirani va aqlniyoʻqotadi - allaqachon qayerdaligi va nima qilayotganini tushunmaydi. Koʻpincha, bu vaqtda odam qorga tushib, konvulsiv ravishda muzlaydi. 33 darajadan pastroqda apatiya paydo boʻladi.

32 - 30,5 daraja

Bu tana isishi uchun qaltirashi toʻxtay boshlaydigan soʻnggi palla. Qonning quyuqlashishi va kislorod isteʼmolining pasayishi yuzaga keladi. Ekstremitalarning toraygan tomirlari buyrak bilan kurashmoqchi boʻlgan juda koʻp miqdordagi suyuqlikni siqib chiqaradi. Ayni paytda, odam allaqachon atrofdagi hamma narsani unutadi -31 dan 30 darajagacha u hatto yaqinlarini tanimaydi.

30,5 - 29,5 daraja

Bunday holatda, yurakdagi sovugan asab  uchlari tomonidan yuboriladigan elektr impulslari tartibsiz boʻlib qoladi, yurak umumiy hajmning atigi 2/3 qismini tebratadi va kislorod yetishmasligi gallyutsinatsiyalarni keltirib chiqaradi. Oʻlim holati esa taxminan 29,5 darajada sodir boʻladi.

Juda past haroratlarda inson tanasi saqlanib qoladi, goʻyo ichki jarayonlarni juda sekinlashtiradi. Koʻp odamlar bunday holatda bir qarashda oʻlik kabi koʻrinadilar. Tana bu holatda bir necha soat davomida mavjud boʻlishi mumkin va uni bundan olib chiqish esa juda ehtiyotkorlik talab etadi.

Sovuq havo sogʻliq uchun oʻta zararli ekanligiga ishonishadi, ammo aslida bu toʻgʻri emas. Albatta, barchasi sizning sovuqda qancha va qanday sharoitda ekanligingizga bogʻliq. Qishdagi havoning tarkibida 30% koʻproq kislorod borligi sababli inson terisiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Bundan tashqari, sovuq havo bronxit bilan ogʻrigan bemorlarning ahvolini yengillashtirishi mumkin - ammo agar sovuq quruq boʻlsa, yaʼni tashqarida namlik boʻlmasa.

Shuningdek, ayozli havo yurak-qon tomir kasalliklari bilan ogʻrigan odamlarga yordam beradi va migren hurujlarni toʻxtatishga yordam beradi.

Doimiy ravishda sovuq iqlim sharoitida yashaydigan baʼzi xalqlarda metabolizm moʻtadil zona aholisiga qaraganda 25-50% kuchliroq boʻladi.

Avstraliyalik aborigenlar va Tibet rohiblari butun tunni deyarli yalangʻoch holda muzlabtushgan haroratda, hatto titroqsiz oʻtkazishlari mumkin. 

Tana harorati 43 ° C dan yuqori boʻlsa, odamlar uchun oʻlimga olib keladi. Oqsillar xossalarining oʻzgarishi va hujayralarga qaytarib boʻlmaydigan zarar allaqachon 41 ° C da boshlanadi va 50 ° C dan yuqori haroratlarda bir necha daqiqa davomida taʼsirlanish barcha hujayralarning nobud boʻlishiga olib keladi.

Issiq urish ichki harorat 41 ° C dan oshganda va organizmning termoregulyatsiya tizimi buzilganda sodir boʻladi. Birinchi ogohlantiruvchi alomatlar alangali yuz, terining qizib ketishi, bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, charchoq va asabiylikning kuchayishi. Buning ortidan chalkashlik kuzatiladi.

Tana haroratining 42 darajadan yuqori koʻtarilishi bilan odam miyaning shikastlanishidan vafot etadi. Aynan bizning miyamiz ichki termostatdir va odatda odam gipotalamusining termostati 37 ° C darajasida oʻrnatiladi, ammo isitma boʻlsa u 2-3 darajaga koʻtarilishi mumkin va shu sezgirlikdagi harorat yangi belgida tartibga solinadi. Teridagi issiqlik va sovuq datchiklarning signallari mahalliy reaksiyani keltirib chiqaradi, miyaga signallarni yuboradi, bu yerda gipotalamusdagi markaziy termoreseptorlarning maʼlumotlari bilan taqqoslaganda organizmning umumiy issiqlik ishlab chiqarilishi va issiqlik yoʻqotilishi tartibga solinadi. Terlash tufayli terining yuzasi atrofdagi havodan ancha past haroratgacha sovutiladi, bu tana harorati koʻtarilganda qonga tushadigan adrenalin gormoni tomonidan boshqariladi.

Inson tanasida 3 millionga yaqin ter bezlari mavjud boʻlib, ular termoregulyatsiyada katta rol oʻynaydi. Inson terisi mushaklar va ichki organlar tomonidan hosil boʻlgan issiqlikni oladi va uni atrof muhitga chiqaradi. Tashqi harorat koʻtarilganda tomirlar kengayib, issiqlik uzatishni koʻpaytiradi, bu toʻrt bosqichda - radiatsiya, issiqlik oʻtkazuvchanligi, konveksiya va terlashda amalga oshiriladi.

Tashqi haroratning sezilarli darajada oshishi bilan tana terlashni koʻpaytiradi -keyin terini sovutadi (teri yuzasidan 1 ml terni bugʻlanishi uchun tana taxminan 2400 kaloriya sarflaydi), bu esa oʻz navbatida yaqin atrofdan oʻtadigan qon tomirlarini sovutadi.

Terlash issiqlik uzatishni 20 baravargacha oshirishi mumkin, ammo suyuqlikning sezilarli darajada yoʻqotilishi (taxminan 3 l / soat) mavjud. Albatta, bunday kuchli terlash uzoq davom etishi mumkin emas, shuning uchun issiqda boʻlgan odam kuniga taxminan 10-12 litr suv yoʻqotadi, shu bilan birga uning ishlashi uchun zarur boʻlgan tuz tanani tark etadi, uning yetishmasligi esa oyoq-qoʻllarning ogʻriqli spazmlariga olib keladi. Odam harakatlanishni toʻxtatadi. Uzoq muddatli yuqori harorat taʼsirida moslashuvchan mexanizmlarning buzilishi sodir boʻladi, issiqlik urishi deb ataladigan narsa paydo boʻladi - odam koʻngil aynish, bosh aylanishi yoki zaiflikni boshlaydi (birdaniga boshlanishi ham mumkin). Qora dogʻlar sizning koʻzingiz oldida suzib yuradi,  bu esa koʻrishni qiyinlashtiradi, mushaklarning spazmi yoki oyoqlarning shishishi kuzatilishi mumkin.

Agar tanaga issiqlik taʼsir qilishda davom etsa, oxir-oqibat organlarga terminal zarar yetkazish xavfi mavjud - ular deyarli "pishgan" holatda. Shu vaqtdan boshlab, odam umr boʻyi nogironlik yoki hatto oʻlim xavfi ostida boʻlishi mumkin.

Koʻpgina odamlar yuqori namlik bilan 50 ° C haroratga toqat qilishlari qiyin, ammo 90 daraja quruq issiqda odam bir muncha vaqt oʻzini qulay his qiladi. Aytib oʻtganimizdek, aynan terlash qutqaradi. 127 ° S gacha boʻlgan haroratli quruq havo (masalan, saunada) 20 daqiqagacha ushlab turilishi mumkin, hatto baʼzilar uchun bu chegara emas. Hammomdagi harorat har doim ham saunaga qaraganda pastroq, garchi ikkalasi ham bir xil darajada issiq deb qabul qilinsa ham. Biroq, bu chidamlilik cheksiz degani emas. Miya hujayralari issiqlikka juda sezgir, ularning chegarasi 42 ° C, shuning uchun tana haroratining bir necha darajaga koʻtarilishi miya ishiga katta taʼsir koʻrsatmay qolmaydi.