Oʻzbekistonda tatil vaqtida qilish kerak boʻlgan 10ta narsa

Buyuk Ipak yoʻlini tarihi, hitoy imperatorlari va ularni “qanotli otlarini” Fargʻona vodiysiga etib borish istagidan boʻshlanadi. Uchta Oʻrta Osiyo mamlakatlarni ulanish joyida qimmatbaho yoqut, Fargʻona vodiysi – avloddan avlodga oʻz hunari sirlarini berayotgan mohir qulollar, yogʻoch oʻyma ustalari, toʻquvchi va qilam ustalari oʻlkasi. Sayyoh nafaqat qoʻqon xon qasri, qadimiy madrassa va machitlarni koʻra oladi. Yengil ipak matolarini toʻqiydigan, mustahkam oʻtkir pichoqlarni taqalaydigan, va terraqota koʻza yasaydigan Vodiy odamlarini soddaligi va ochiq koʻngilligi uni yuragidan joy oladi. Oʻzbekistondagi taʼtil albatta oʻz ichiga eng shirin uzum pishadigan, mazali va chiroyli non yopadigan oʻlkani oʻz ichiga olishi kerak boʻladi. Devzira navli guruchdan oʻziga hos shirin oshni taʼtimasdan Vodiydan ketmang.

Xiva boshqa hech qaysi Markaziy Osiyidagi shahar kabi saqlanib qolgan oʻrta asr arxitektura durdonalariga boydir. Ichan-Kala yuz, ikki yuz va uch yuz yill avval ham huddi shunday qoʻrinishga eʼga boʻlgan. Mahmud Pahlavon maqbarasi, faylasuf, shoir vaoʻzining davrini kuchli kurashchisi. Oʻzining yogʻochli oʻyma naqshli ikki yuzta ustunlari bilan Juma masjidi. Qurilishi tuggalanmagan, lekin goʻzal Kalta-Minor minorasi oʻzining taajublanarli porloq mayolikasi bilan. Xiva xonligini bosh vaziri Islom-Hoʻja eʼtiborga loyiq lekin fojeali taqdirga ega inson boʻlgan. U oʻzining puliga shahar uchun shifohona, apteka, telegraf va dunyoviy maktab qurgan. Bundan tashqari u Xivani eng baland minorasini (56,6 metr) qurilishini moliyalashtirgan, shu minoradan qadim shaxarni tomosha qilish mumkin.  Faqatgina shuni inobatga olish kerakki, 1908 yilda quruvchilar minorani fuktsionalligi haqida oʻylashgan, turistlarni qulayliklari haqida emas. Koʻtarilish tikka, zinalari baland, oʻtish yoli tor. 45 metr yuqorilikda minorani gumbazida ham joy koʻp emas. Lekin bu shunday chaqiruvki, oʻzini oqlaydi va sizda gʻururlanish uchun yanna bitta bahona boʻladi. Va albatta tuhum-barakni taʼtib koʻring – original Xiva chuchvarasi.

Goʻzallik boʻyicha noyob muqaddas Buhoro oʻrta asr sharq arxitektura yodgorliklariga boy. Qudratli, zabt etib bolmaydigan Ark qalʼasi. Koʻrkam va ulugʻvor Kalyan minareti, uni xattoki Chingizhan buzishga jurʼat qilolmagan. Ulanmaydigan arxitektur ananalarni bogʻlaydigan buhorolik emir Sitorai Mohi-Xosaniyozgi rezidentsiyasi.  Magoki-Attori qadimgi machiti. Qadimgi gumbazlar ostidagi bir biriga oʻtadigan savdorastalari. Samanidlar maqbarasini mahoratli terilgan gʻishtlari. Oʻnlab, agar yuzlab boʻlmasa bu shahardagi mahoratli temirchi va keramistlar, faylasuflar va savdogarlarni joylari. Manzarali Labi-Hovuz oldidagi choyhonaga albatta tashrib buyuring. U erda sarkardaga emas, hukumdorga emas, balki koʻplab va koʻplabasrlar davomida hamma uchun sevimli boʻlgan Buhoroda tugʻilgan – soʻz ustasi Hoʻja Nasriddinga haykal qurilgan, bu erda uni Afandi deb chaqirishadi. Sizga u haqida koʻplab ibratli va qiziqarli hikoyalar aytib berishadi. Milliy qahramonni bronzali haykalini oʻng kavushini ishqalashni esingizdan chiqarmang. Tekshirilgan: bu ishlarda va muhabbatda omad keltiradi.

Hech qanday shubxa yoʻqki Samarqand boʻylab ekskursiya davomida siz qadimdagi faylasuf va shoirlar tomonidan tarannum etilgan koʻb asr tarihli shaharni eng xos joylariga tashrif buyurasiz. Butun jahonga mashxur Registon maydonida selfi kafolatlangan. AmirTemur maqbarasini sirliligi.  Ulugʻbek observatoriyasini muhandislik hisobi. Shahi-Zinda qabristonini ayanchli goʻzalligi. Imom al-Buhoriy maqbarasini muqaddasligi. YUNESKO jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan oʻrta asr meʼmorligiga boy Samarqand. Hattoki qadimgi Afrosiyob shahrini aynan Makedonskiy bazm qilgan joyiga tashrif buyurishingiz mumkin. Samarqandni yaqinidagi Qonigil qishlogʻiga albatta sayohat qiling, bu erda Muhtorovlar ogʻainilari “Meros” fabrikasiga asos solishgan. Muhtorovlar qadimgi texnologiyalar boʻyicha tut daraxtidan Samarqand qogʻozini ishlab chiqarishming yilgi ananasini tiklashgan. Bunday qogʻozdagi qoʻl yozma asrlar davomida saqlanadi. Samarqandda mashxur Samarqand nonlarini sotib olishni unutmang.

Zamonaviy jamiyat yashovchisi vaqti-vaqti bilan Wi-Fi yoʻq joyga va bosh ustida beton qoplamasi yoʻq, balki shaftoli oʻlchamidagi yulduzlar charaqlab turgan joyga borib turishi shart. Albatta Nurota togʻlariga boring, taraddud va tsivilizatsiyadan olisjoyga. Nurota dovonida toʻxtang, bu erda bizga oʻn ming yillar ichra etib kelgan tarihdan ilgarigi davrlardagi odamni ijodi saqlanib qolingan – qadimgi tosh oʻyma rasmi. Soʻngra esa – Qizilkum choʻlini ulugʻ sokinligi, kechki ovqatga esa yulduzlar ostida gulhan atrofida ajoyib qoʻvirdoq. Jaziramali choʻl oʻrtasida ajoyib Aydarkoʻl koʻli bor, bu joyni pushti flamingolar uchib oʻtish davomida dam olish joyi qilib tanlashgan. Ashraf va Yangi Hayot qishlogʻiga tashrif buyuring. Oʻzbekistonda taʼtil toʻliq boʻlmaydi agar siz toʻlaqon oʻziga xos mahalliy madaniyatga kirib bormasangiz va koʻp asrli ananalar bilan tanishmasangiz, tabiyat qoʻynidagi bamaylihotir hayot tarzi bilan. Siz Wi-Fi haqida unitasiz.

Muqaddas joylarga sajda qilish uchun kelgan, butun jahon sufizm izdoshlarini Oʻzbekiston oʻziga tortadi. Shunday qilib, Buhoroni “7000 piirni (sufizmni madaniy ustozlarini) yeri” deb atashadi. Mayli sayyohlar Buhoroni yetti ming joylariga birdaniga tashrif buyurishmasin, lekin sufizmni eng mashxur haykallari ularning majburiy dasturiga kiritilgan. U Ettita Muqaddas Sufiy mozorlarini tashrifidan boshlanib Buhoroni eng muqaddas joyi – sufiy Naqshbandiy ordeni asoschisi Bahouddin Naqshbandiy maqbarasigacha olib boradi. Samarqandda ham, Toshkentda ham bu qadimgi mistik oqimini butun jahon boʻylab izdoshlari tomonidan azizlanadigan joylar koʻp. Samarqandda – Gur-Emir maqbarasi, bu erda Amir Temur va uning avlodlarini qabrlari, Shaxi-Zinda qabristoni va koʻplab boshqalar joylashgan. Toshkentda muqaddas Abu Bakr Kaffal Shashi maqbarasi, iloxiyot mutaxassisi, yurist, shoir, jangchi va quluf yasash boʻyicha usta vauning ikki satxli yer osti chillahonali Shayx Zayniffin-bobo maqbarasi, bu erda Shayx mulohazalarga koʻmilgan, chunki “Bir soat mulohazalar bir yil duolardan koʻra yaxshiroq” va ”Hudo bu jimlik va jimlik bilan oson erishsa boʻladi”. Aytganday, Buhoroni oshi Oʻzbekistonda eng parhezli deb hisoblanadi. 

Qiziqarli fakt. Qoraqalpogʻiston poytaxti Nukusda noyob muzey bor, u erda Igor Savitskiy tomonidan goʻzal eksponatlar taqdim qilingan. Butun jahonga rus va sovet avangardistlarni rasmlar kollektsiyasi maʼlum. Qoʻrqmasdan aytish mumkinki, Savitskiy Aleksandr Volkov, Usta Moʻmin, RobertFalk, Nikolay Karaxan, Ural Tansiqbaev ishlarini avlod-ajdodlar uchun saqlab qolgan. Ishoning, istalgan yirik dunyo auktsioni shu ishlarni baʼzilari uchun hamma narsani berishga tayyordir. Qadimgi Horazm vaqtlaridagi artefaktlarni ajoyib kollektsiyasi, mahoratli tikish namunalari, qoraqalpoqlar va Oʻrta Osiyozargarlik sanʼati ham katta qiziqishni uygʻotadi. Savitsiy nomli Nukus muzeyidan soʻng Mizdaxan qabristoniga va sayyoxlarni oʻn ming yillardan keyin ham xayratlantiradigan oʻn metrlik kenglikka ega boʻlgan devorlarini qoldiqlari Guyar-Qala otashparastlarini himoya qalʼasiga tashrif buyurish uchun ham albatta vaqt toping. Oʻzingiz uchun inobatga olib koʻying, Nukusda juda ham shirin qilib baliqni qovuradi va ajoyib beshbarmoqni tayyorlaydi. 

Oʻrta Osiyo hududi shunday joy boʻlganki, antik davrda turli xil dinlar tinch va totuv yashashgan: zoroastrism, buddizm, Manicheilik. Oʻzbekistoning eng janubiy shaxri - Termizga borishga harakat qiling. Buddizm etti yuz yillar davomida Qadimgi Termizni mafqurasida sezilarli roʻlni oʻynagan: eramizni I dan VII asrlarigacha, bunga tassavurni hayratlantiradigan qadimgi haykallar misol. Misol uchun Fayoz-tepa ibodatxona majmuasidagi Buddani rasmi erda saqlanib qolingan eng qadimgilardan biri deb hisoblanadi, va eramizdan birinchi asr vaqtiga toʻgri keladi. Fayoz-tepa majmuasi uni devorlariga bezak boʻlib turgan buddizmni rasomlik sanʼatidan bir necha birideb hisoblanadi. Siz Zurmalani koʻrasiz – 12-metrlik buddiylik xovonchasi, Kushan zamonida qurilgan, taxminan eramizni I-II asrlarida va sajda qilish joyi– Qoratepa.  Qoratepa oʻz ichiga bir nechta ibodatxona va monastirni oladi, ular eramizning II asri boshlarida qurilgan. Qoratepa devorlari oʻz ichida koʻplab qadimgi rasmlar va yozuvlarni saqlaydi, koʻp va koʻplab asrlar oldin yasalagan. Surhondaryoda boʻlsangiz – archa-kabobni taʼtib koʻring – oʻzgacha tayyorlangan ignabarg xidli goʻsht.

Bu qaygʻuli, chiroyli vaibratli sayohat. Yarim asr avval bu erda katta oqmas tuzli koʻl dengiz boʻlgan.

Orol dengizini baliqchi flotiliyalar kezishgan. Qirgʻogʻi baliqchi qishloqlari, baliq zavodlari, baliq konserva kombinatlari va baliq qabul qilish joylari bilan toʻla boʻlgan. Har yili Orol dengizi suvlarida 34 xildagi baliqni 60 ming tonnaga yaqini tutilgan. Oldin kemalar suzib yurgan joylarda bugun – Orolqum sahrosi, suv esa oldingi qirgʻoqlaridan yuzlab kilometrlarga ketgan.  Baliqchi qishloqlari va baliq kombinatlari tashlab ketilgan, tashlab ketilgan kemalar zang bosyaptilar. Ajoyib goʻzalligi bilan orol sahrosi “marsianlik manzara”rasi va Ustyurt platosi aralash zavqlanish xissiyotlarni qoldiryapti, va shu erni ochilib qolgan jarohatlarini koʻrib qaygʻu xis etasan. Mayoqlarni vayronalarini va tashlab ketilgan qishloqlarni, toʻkilib ketalayotgan baliq-konserva kombinatini va “kemalar qabristonini” sobiq port shaxri Muynaqda koʻrasiz. Lekin siz baribir dengizgacha etib borasiz va Orol dengizini chiroyli manzaralarini rasmgaolasiz. U xali tirikdir.

Sayyorada koʻp millionlik aholiga ega boʻlgan, tiniqmuzlik tez daryolardan, togʻlik qiyaliklaridan, qoyalik daralardan va marvaridli sharsharalardan bir soatlik uzoqlikdagi yoʻlda boʻlgan davlat poytaxtlari koʻp emas. Toshkentni bu borada omadi kelgan. Mayli Oʻzbekistonni togʻlari unday baland eʼmas, Gimalay yoki Alplardek, lekin qiziqarli mazmunli safar va deyarli barcha turdagi togʻ landshaftlarini koʻrish: tor qiyalik joy va sharsharalardan, keng alp yaylovlarini koʻrish mumkindir. Agar Toshkentda boʻlsangiz– Katta Chimgan atrofidagi Gulkam daralaridan oʻtish imkonini boy bermang, bu erda oʻzingizni deyarli haqiqiy ekstremaldek xis qilishingiz mumkin. Quyoshni nuri faqat kunni yarmida tushadigan koʻtarilishlar va tushishlar, tik qoyalar. Va albatta– Gulqamsay daryochasi, qoya qorridorida qisilib qolgan, bu erda asrlar davomida uchta manzarali sharsharalar  shovqinsoladi. Oʻzbekistondagi taʼtil sizning esingizda hayot baxsh etuvchi tiniqmuzli tog suv sharsharalari bilan qoladi.