Qiziqarli

Itlar haqida qiziqarli faktlar: burun izi barmoq izidek betakror va alabayning siri

Itning eng kuchli qobiliyati koʻzida emas, burnida. Agar odamda hidni sezadigan retseptorlar taxminan 6 million boʻlsa, oʻrtacha itda ular 220 million atrofida, hid boʻyicha kuchli zotlarda esa 300 milliongacha yetadi, yaʼni qariyb 40-50 barobar koʻp. Shu sababli it biz umuman sezmaydigan hidlarni ajratadi va dunyoni avvalo hid orqali koʻradi. It uchun hid koʻrinishdan muhimroq: u tanish odamni yuzidan emas, avvalo hididan taniydi. Bu maqolada itlarning hid bilish qobiliyati, har bir itning betakror burun izi, ularning odam hissiyotini va kasalini sezishi hamda Markaziy Osiyoning qadimiy zoti alabay haqida tekshirilgan faktlar toʻplangan. Maqsad shunchaki qiziqish emas: bu faktlar itni tushunish va toʻgʻri tarbiyalashga ham yordam beradi. Maʼlumotlar Smithsonian, National Geographic, PBS NOVA va xalqaro kinologiya federatsiyasi FCI manbalariga tayanadi.

Itlar haqida qiziqarli faktlar: burun izi barmoq izidek betakror va alabayning siri

Itning eng kuchli qobiliyati koʻzida emas, burnida. Agar odamda hidni sezadigan retseptorlar taxminan 6 million boʻlsa, oʻrtacha itda ular 220 million atrofida, hid boʻyicha kuchli zotlarda esa 300 milliongacha yetadi, yaʼni qariyb 40-50 barobar koʻp. Shu sababli it biz umuman sezmaydigan hidlarni ajratadi va dunyoni avvalo hid orqali koʻradi. It uchun hid koʻrinishdan muhimroq: u tanish odamni yuzidan emas, avvalo hididan taniydi.

Bu maqolada itlarning hid bilish qobiliyati, har bir itning betakror burun izi, ularning odam hissiyotini va kasalini sezishi hamda Markaziy Osiyoning qadimiy zoti alabay haqida tekshirilgan faktlar toʻplangan. Maqsad shunchaki qiziqish emas: bu faktlar itni tushunish va toʻgʻri tarbiyalashga ham yordam beradi. Maʼlumotlar Smithsonian, National Geographic, PBS NOVA va xalqaro kinologiya federatsiyasi FCI manbalariga tayanadi.

Burni odamnikidan ming barobar oʻtkir

Itning hid bilish sohasi miyasida odamnikiga qaraganda nisbatan qariyb 40 barobar katta joyni egallaydi. Retseptorlar soni zotga qarab farq qiladi: oʻrtacha itda 220 million, hid boʻyicha kuchli zotlarda, masalan blidhoundda, 300 milliongacha boradi. Odamda bu raqam atigi 6 million atrofida.

Bu faqat miqdor emas, sifat masalasi ham. It bir hidni juda kuchli suyultirilgan holatda, boshqa koʻplab hidlar orasidan ajratib ola oladi. Olimlar buni katta hovuzga tashlangan bir choy qoshiq moddani sezishga qiyoslaydi.

Aynan shu qobiliyat tufayli itlar amaliy ishlarda ishlatiladi: aeroport va chegarada taqiqlangan narsalarni topish, zilzila yoki koʻchkida odam qidirish, baʼzi kasalliklarni sezish. Oddiy uy iti ham sayrda olamni burni orqali oʻrganadi, shuning uchun hid bilan band boʻlgan sayr unga jismoniy harakat qadar zarur.

Har bir itning burun izi betakror

Odamda barmoq izi qanday takrorlanmas boʻlsa, itda burun uchidagi naqsh ham shunday betakror. Ikki itda bir xil burun izi boʻlmaydi, hatto bir ona itdan tugʻilgan kuchuklarda ham.

Baʼzi mamlakatlarda yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan itni qaytarib topish uchun burun izini roʻyxatga olish amaliyoti bor. Bu barmoq izi kabi ishonchli belgi hisoblanadi.

Lekin eng muhimi boshqa narsa. Itni hididan tanib bilish uning dunyosining markazida turadi: it boshqa itni va egasini avvalo hid orqali taniydi, keyin koʻrinishi va ovozi orqali. Shuning uchun egasining kiyimi yoki buyumi itni tinchlantiradi, chunki unda tanish hid saqlanadi.

Ikki burun teshigi alohida hidlaydi

Ikki burun teshigi alohida hidlaydi

It hidni ikki burun teshigi bilan alohida qabul qiladi va shu orqali hid qaysi tomondan kelayotganini aniqlaydi. Xuddi biz ikki quloq bilan tovush yoʻnalishini bilganimizdek, it ikki burun teshigi bilan hid yoʻnalishini biladi.

Itning hoʻl burni ham bejiz emas: namlik havodagi hid zarralarini tutib turadi va hidni kuchaytiradi. Shuning uchun sogʻlom itning burni koʻpincha nam boʻladi, lekin goh quruqroq boʻlishi ham normal holat. Nafas chiqarganda it havoni burun yonidagi teshiklar orqali chiqaradi, shunda yangi hid uzilmay davom etadi.

Itda yana bir sezgi aʼzosi bor, uni Jacobson aʼzosi deyiladi. U ogʻiz tanglayida joylashgan va asosan boshqa hayvonlarning belgi hidlarini qabul qiladi. Shu sababli it koʻchada boshqa itlar qoldirgan belgilarni uzoq hidlaydi: u aslida kim oʻtgani va qanday holatda ekanini oʻqiyapti.

It vaqtni ham hid orqali sezadi

It vaqtni ham hid orqali sezadi

Olimlarning fikricha, it hidning kuchiga qarab vaqtni chamalaydi. Yangi hid kuchli, eski hid esa susaygan boʻladi, shu farq orqali it kimdir yaqinda oʻtganini yoki ancha oldin oʻtganini ajratadi.

Aynan shuning uchun koʻp itlar egasi uyga qaytadigan odatdagi vaqtda eshik oldida kutib turadi. Kun davomida egasining uyda qolgan hidi asta-sekin susayadi, va bu susayish itga qancha vaqt oʻtganini aytib beradi. Yaʼni it soatni bilmaydi, lekin hid orqali vaqtni sezadi.

Bu bilim amaliy foyda ham beradi. Yolgʻiz uzoq qolgan it zerikishdan uy buyumlarini buzishi yoki uvillashi mumkin. Agar itga sayr, harakat va hid bilan band boʻladigan oʻyinlar, masalan ovqatni yashirib topdirish berilsa, u yolgʻizlikni osonroq oʻtkazadi.

It odam kasalini va hissiyotini hidlaydi

It odam kasalini va hissiyotini hidlaydi

It odam terisi va nafasidan ajraladigan juda nozik hid oʻzgarishlarini sezadi. Tibbiy tadqiqotlarda maxsus oʻrgatilgan itlar qandli diabetda qon shakarining keskin pasayishini, baʼzi hollarda tutqanoq xuruji yaqinlashganini oldindan sezishi koʻrsatilgan. Bunday itlar bemorni ogohlantirishga oʻrgatiladi.

Ayrim ilmiy sinovlarda itlar nafas yoki teri namunasidan baʼzi saraton turlarini aniqlashga ham urindi va yuqori aniqlik koʻrsatdi. Bu hali tibbiy tashxis emas va shifokorni almashtirmaydi, lekin itning hid sezgisi qanchalik kuchli ekanini koʻrsatadi.

It egasining kayfiyatini ham sezadi. U odamning ovozi, yuz ifodasi va hatto hayajonlanganda oʻzgaradigan tana hidi orqali egasi xavotirda yoki xursand ekanini ilgʻaydi. Shuning uchun it koʻpincha egasi bilan birga tashvishlanadi yoki tinchlanadi. Bu bogʻliqlik itni yaxshi hamroh qiladi.

Markaziy Osiyo choʻpon iti: alabayning siri

Markaziy Osiyo choʻpon iti: alabayning siri

Oʻzbekiston va butun Markaziy Osiyoda eng mashhur zot Markaziy Osiyo choʻpon iti, xalq orasida alabay deb ataladi. Bu dunyodagi eng qadimiy ishchi itlardan biri: ming yillar davomida chorvani boʻri va yirtqichlardan qoʻriqlagan.

Xalqaro kinologiya federatsiyasi FCI uni alohida zot sifatida tan oladi. Alabay yirik gavdali, mustaqil fikrlaydigan va hududini qattiq qoʻriqlaydigan it. U erkalatib saqlanadigan uy iti emas, balki asrlar davomida tabiiy tanlanish orqali shakllangan haqiqiy choʻpon va qoʻriqchi.

Shuning uchun alabayni tarbiyalashda tajriba, qatʼiyat va erta sotsializatsiya kerak. Unga keng joy, harakat va aniq tartib zarur, kichik kvartira unga qulay emas. Toʻgʻri tarbiyalangan alabay oilaga sodiq, begonaga esa ishonchli qoʻriqchi boʻladi. Bu zot Oʻzbekiston chorvadorligi tarixining tirik qismi va milliy gʻurur manbai.

Itlar yuzlab soʻzni tushunadi

Itlar yuzlab soʻzni tushunadi

Oʻrtacha it 150-200 ga yaqin soʻz va ishorani oʻrganishi mumkin, bu taxminan ikki yoshli boladek. Ayrim zotlar, masalan border-kolli, bundan ham koʻpni eslab qoladi.

Tarixda Chaser ismli border-kolli 1000 dan ortiq oʻyinchoq nomini yodda saqlagani ilmiy jurnalda qayd etilgan. Bu it faqat soʻzni emas, balki predmetlar toifasini ham ajrata olgan. Bu itlarning nafaqat hidi, balki xotirasi va oʻrganish qobiliyati ham naqadar kuchli ekanini koʻrsatadi.

Amaliy xulosa oddiy: itni jazolash emas, ragʻbatlantirish orqali oʻrgatgan maʼqul. Aniq, qisqa va doimiy buyruqlar, hamda toʻgʻri harakat uchun mukofot eng yaxshi natija beradi. Bu har qanday zotga, jumladan alabayga ham tegishli. Sabr va izchillik itni eng yaxshi hamrohga aylantiradi.

Itlar faqat oq-qora koʻradi degan fikr notoʻgʻri

Koʻpchilik itlar dunyoni faqat oq va qora rangda koʻradi deb oʻylaydi. Bu notoʻgʻri. It ranglarni koʻradi, lekin odamga qaraganda kamroq: asosan koʻk va sariq tovlanishlarni ajratadi, qizil va yashil esa unga xira, bir-biriga oʻxshash boʻlib koʻrinadi.

Buning amaliy maʼnosi bor. Agar itga oʻyinchoq yoki buyum tanlasangiz, koʻk yoki sariq rangdagisi unga yaxshiroq koʻrinadi. Yashil maysada qizil toʻp it uchun deyarli koʻrinmay qolishi mumkin, shuning uchun it uni hidi orqali qidiradi.

Shuningdek, it harakatni va qorongʻida koʻrishni odamdan yaxshiroq ilgʻaydi. Yaʼni itning koʻzi rangga emas, harakat va kam yorugʻlikka moslashgan. Bu ov va qoʻriqlash uchun aynan kerakli qobiliyat.

Koʻp soʻraladigan savollar

Nega itning burni hoʻl boʻladi?

Namlik havodagi hid zarralarini tutib, hidni kuchaytiradi. Sogʻlom itda burun goh hoʻl, goh quruqroq boʻlishi normal holat.

Haqiqatan ham itning burun izi betakrormi?

Ha, xuddi odamning barmoq izidek, har bir itning burun naqshi takrorlanmas.

Alabayni kvartirada saqlash mumkinmi?

Bu yirik, faol va hududini qoʻriqlaydigan zot. Unga keng joy, harakat va tajribali egalik kerak, shuning uchun kichik kvartira unga qulay emas.

It rostdan kasalni sezadimi?

Maxsus oʻrgatilgan itlar baʼzi holatlarni hid orqali sezishi tadqiqotlarda koʻrsatilgan, lekin bu tibbiy tashxis oʻrnini bosmaydi.

Mavzuga oid: Mushuklar haqida 7 ta kulgili fakt: uyning haqiqiy xoʻjayini kim? · Kapibara haqida 7 ta kulgili fakt: dunyodagi eng xotirjam hayvon · Pingvinlar haqida 6 ta kulgili fakt: sovgʻa uchun toshcha tashiydigan qushlar

Manbalar

Maʼlumotlar tekshirilgan: 2026-yil noyabr.

●

Odam.uz tahririyati. Har bir maqolani odam tekshiradi va sodda, jonli oʻzbek tilida yozamiz. Maqsadimiz - foydali boʻlish va vaqtingizni behuda sarflamaslik.

Oʻxshash maqolalar