Ruhan kuchli: butun dunyoni zabt etgan 10 qirolicha

Soʻzsiz, Yelizaveta I BuyukBritaniyaning eng kuchli buyuk monarxlaridan biri hisoblanadi. Taxtga erishishuchun u ancha mushkul holatlarni boshdan kechirishiga toʻgʻri kelgan vason-sanoqsiz siyosiy raqiblarni magʻlub qilgan, ammo uning boshqaruvioxirlariga kelib, Angliya yasharish va ishonilmas gullash davrini boshdankechirgan. Yelizaveta hali yoshlik chogʻlarida siyosiy oʻyinning teng huquqli qatnashchisiboʻldi – qirol Genrix VIII ning oʻlimidan keyin mamlakatning dunyo miqyosidagi oʻrnisilkib qolgandi. Ammo, boshida uni hech kim taxtga sazovor ishtirokchi deb oʻylamagandi– u tojga boʻlgan “navbatda” uchinchi turgandi, buning ustiga otasi unga darholnoqonuniy tugʻilgan deb tamgʻa qoʻydi. Angliya qirolichasi boʻlib u 25 yoshida,akasi va opasining oʻlimidan keyin tayinlandi.  Taxtga oʻtirganida, u oʻzi uchun mamlakatni shunchakiboʻlaklarga parchalayotgan  diniy mojarolarnitoʻxtatishni ustuvor vazifa qilib qoʻydi. Lekin tarixga u avvalambor Pok Qirolichaboʻlib kirdi – Yelizaveta shu bilan turmushga chiqmadi, va koʻplar buni onasi AnnaBoleynning qatl etilishidan keyin olgan psixologik jarohat bilan bogʻliq deb taʼkidlashadi.Baʼzi tarixchilar aytishlaricha, u turmushni avvalambor xalaqit beruvchi narsa debkoʻrardi va oʻz hayotini mamlakat va xalq tinchligiga bagʻishlashni xush koʻrdi.

Yelizaveta I ning hukumati davrini nafissanʼat va suzishning misli bilinmas rivojlanishi davri deb belgilashadi: aynan shuyillarda Uilyam Shekspir va Uolter Reley kabi mashhur yulduzli talantlar paydo boʻldi.Ammo Qirolichaga maydonni Ispaniyaning “Yengilmas Armada” yoki Mariya Styuartningbritaniyalik taxtga boʻlgan shikoyatlardan asrab turib, “ayollarga xos boʻlmagan”koʻp sonli qiyinchiliklarni yengishga toʻgʻri kelgan. Yelizaveta barcha qiyinchilikdanajoyib ravishda qutuldi -  Ispaniya armadasiyengildi, Mariya Styuart esa qatl etildi. Buyuk va qudratli – britaniyaliklarmonarxiyaning eng yorqin vakillaridan biri haqida aynan shu tariqa fikrbildiradilar. 

Hammagaham tanish boʻlmagan bu ayol XII asrda Dagomaba (hozirgi Gananing shimoliy qismi)qirolligini boshqargan va Nedegi qirolining qizi boʻlgan. Qizchani bolaligidan Spartansharoitida tarbiyalab, harbiy sanʼatga oʻrgatishgan va bunga hamma erkaklar hamchiday olmagan. Yennega barcha ishda yorqin natijalarni koʻrsatgan – nayzauloqtirish, oʻq uzish va otda chopish (bu turda u hatto akalarini ham ortdaqoldirdi). Qiz hatto butun harbiy boʻlinmani boshqarishga ham ulgurdi! Lekinbir muammo bor edi – otasi uni maslahatchi va jangchi sifatida shunchalik eʼzozlarediki, har jihatdan uning turmush qurishiga toʻsqinlik qilardi. Shimoliy Ganatomonlarida topilgan hujjatli isbotlarga binoan, qiz otasining qattiqqoʻlligigarozi boʻlmadi. Qirol qoʻriqchilaridan biri unga shimolga qochishiga yordamberdi, lekin yoʻlda mahalliy qabila vakillari tomonidan oʻldirildi. Yennega oʻzyoʻlini, mashhur fillar ovchisi Rial uyiga kelib qolguniga qadar davom ettirdi.Shu tariqa u oʻz taqdirini uchratdi. Qirolicha Yennega mosi degan gʻarbiyafrika xalqining ajdodi hisoblanadi (Burkin-Faso, Gana, Kot-dʼIvuar, Mali vaTogo da keng tarqalgan etnik guruh).

Agar sizga Suy xitoy sulolasi hukumati boshqaruvi oxirida yashash va yanabexosdan krestyanin boʻlib tugʻilish toʻgʻri kelib qolganida – sizning hayotingiz oson kechmasdi. Aynan shu davr Buyuk xitoy devori kabi loyihalar amalgaoshirilgani bilan mashhur – imperator Yang aynan oʻshalar uchun dunyogatanilgan. Bunda ushbu fikr muhimligida biron bir shubha qilish qattiq jazolanaredi. Shu atriqa uning boshqaruvi davrida koʻpgina generallar qatl etilgan:bunda Ping Yangning otasi – Li Yuan ham xavf ostida qoldi. General isyonniboshlab yubordi, va bu isyonga keyinchalik uning qizi ham qoʻshildi. Ping Yangqurol-aslahasiz oʻz tarafiga harbiy elitaning koʻpgina qismini oʻgira oldi.

Oilaviy yodgorliklarini sotishdan tushgan tushum pullarni dehqonlargasaxovat bilan tarqatar edi. Natijada u oʻz boshchiligida 70 000 dan ortiqaskarni yigʻa oldi, va ular Ping Yang tomonidan tuzilgan dehqonlarga qarshinohurmat va vahshiylik tugʻilishini inkor eta olgan oʻz kodeksini tuzdi. Ushbuharbiy qism “Ajoyib Janobi Oliylari jangchilari” degan nomni oldi. Li Yuanningishi munosib yakun topdi – imperator taxtidan mahrum qilindi va yangi sulolaga– Tang ga asos solindi, va shu hukumat boshqaruvi davrida Kita “oltin davr” gakirdi. Malika Ping Yang haligacha xitoy tarixida harbiy obroʻ bilan dafnetilgan yagona ayol hisoblanadi.

“Pixar” animatsion studiyasi “Yuragi jasur” nomli yangi shoh asarni yaratishga tayyorgarlik koʻrayotganida, oqibatda tomoshabinlarda bu surbet va jasur sabzi rangsochli qiz tasviri mashhur tarixiy shaxsning aniq nusxasi ekanligida zarracha hamshubha yoʻq edi. Animatorlar uchun ilhom makoni boʻlgan shaxs qirolichaBoudikka edi. Sabzi rang sochli brittlik itsen qabilasining rahbari oʻz vaqtidarim imperatori Neronga qarshi butun bir qoʻzgʻolonni tashkil qildi. Turmushoʻrtogʻining vafotidan keyin mulkning yarmi ularning qizlari orasidataqsimlangan, va boshqa boʻlagi esa Rim mulkiga oʻtkazilishi kerak edi.

Lekin gubernator Gay Svetoniya Paulina boshchiligidagi rim askarlariqirolichani haydab, butun maydonni egallab olishdi. Bunday ishlarga javobanqoʻzgʻolon edi – Boudikka rim betartibliklaridan azob chekkan bir nechtaqabilalrni birlashtirdi. Qoʻzgʻolonchilar bir nechta shahahri egallab olishdi(hozirgi London, Kolchester va Sent-Olbens), oxir-oqibatda Gay SvetoniyaPaulinning oʻzi bilan toʻqnash keldilar. Qirolicha askarlari aʼlo darajadatayyorlangan rim askarlarining shiddatli hujumlariga chiday olmadi va yengildi.Ammo Surbet va Jasur qirolichaning shuhrati haligacha oʻchib ketgani yoʻq.

Olga, Kiyevkyazi Igorning xotini, oʻsha zamondagi ayollardan oʻziga xos chidamliligi, kuchlixarakteri bilan ajralib turar edi…va erini juda ham sevar edi. 945 yilda drevlyanlaruning erini ayamasdan qatl etganlaridan soʻng, knyaginya oʻzining eng kuchli tomonlarinibutunlayin koʻrsata oldi. Baʼzilarning fikriga koʻra, uning qasoskorligi va qattiqqoʻlligioqlanmagan, ammo buni hamma oʻzi uchun aniqlashi mumkin. Xoʻsh, birinchinavbatda drevlyanlik elchilar tirikligicha hammomda yondirib yuborilgan edi,ularning vazifasi knyaginyani ularning knyazlariga turmushga chiqishigamajburlash edi va shu orqali kiyev yerlarini knyaz mulkiga oʻtkazib olishmumkin edi. Keyinchalik uning qasosi butun shaharga yoyildi – shu kabi butun birqadimiy Iskorosten, drevlyanlar yerlarining poytaxti, yondirib yuborildi. Olgagashuningdek, oʻz oʻgʻlini yolgʻiz katta qilishiga toʻgʻri keldi, u otasining oʻlimivaqtida atigi uch yoshda edi: oʻgʻlining ulgʻayishiga qadar u regent sifatida mamlakatniboshqarar edi. Knyaginya hisobida nafaqat koʻpgina qotilliklar bor edi – balki utarixga mahoratli reformator va dono rahbar sifatida kirdi: uning oʻgʻli Svyatoslavharbiy qoʻshinlarga bosh boʻlganida, Olga hukumatni oʻz qoʻli ostiga olar edi. Shubilan birga Olga slavyanlar choʻqintirilishidan oldin xristianlikka oʻtgan va ilohiyteng apostollik nufuziga erishgan (xristianlikning butun tarixi mobaynida atigibeshta ayol bu unvonga sazovor boʻlgan) Kiyev Rusligining birinchi rahari edi.

Lakshmi Bay – Hindistondagi xalq qoʻzgʻoloni (sipaylar qoʻzgʻoloni) ning qahramonidir. Djansiylik knyaz Gangadara Rao ning turmush oʻrtogʻI boʻlgan. Afsuski, uning birinchi bolasi hali kichikligida vafot etdi, va keyinchalik sevimli eri ham halok boʻldi. Uning oʻlimidan oldin ular bir oʻgʻilchani asrab olishgandi, ammo britaniyaning hukumati barcha byurokratik tartiblarga rioya qilingan boʻlishiga qaramasdan, uni taxt vorisi qilib tayinlashga rozi boʻlmadi. RaniDalxusi general-gubernatoridan uyini tark etish va tituldan mahrum boʻlishbuyrugʻini oldi. Ayol bu makkor aʼyonning hiylasini fosh etdi va oʻz mulkini uningqoʻllariga topshirishni rad qildi. 1857 yilning mayida birinchi xalqqoʻzgʻoloni boshlanib ketdi, va u Hindistonning Britaniya imperiyasidan chiqibmustaqil boʻlish uchun boshlangan Birinchi jangga aylanib ketdi.

Boshida Lakshmi aktiv harakatlardan oʻzinichetda tutdi, lekin britaniyaliklarning Xyu Rouz boshchiligidagi Djansini egallabolishga qaratilgan surbet harakatlaridan keyin, qoʻlida qurol bilan oʻz xalqinihimoyalashga kirishdi. Lakshmi shu bilan birga, ajoyib instruktor ham edi va koʻpayollarni jang sanʼatiga oʻrgatdi va ular bilan jangda qoʻlma-qoʻl jang qildi. Hindistonliklarningyengilishidan soʻng, u oʻgli bilan qochishiga qoʻgʻri keldi, lekin u britaniya okkupatsiyasigaqarshi jangni toʻxtatmagandi – tarixiy maʼlumotlarga binoan, u jang vaqtida halokboʻldi. Bu ayol oʻz misolida chidamlilik va jasurlikni koʻrsatib, koʻp asrlar davomidaqarshilik va qahramonlik ramzi sifatida eʼzozlanib kelmoqda.

Zenobiya III asrda Palmira (hozirgi Siriya) shaxzodasi edi. Tarixchilaruni takrorlanmas chiroy va “ayolga xos emas” aql egasi sifatida tasvirlabberishadi. Baʼzilar esa uni hazillashib “choʻl sufrchisi” deb ham atashadi –Zenobiya boshqalar oldida erkaklardan farqlanmaydigan faxr va qadr-qimmat bilanturar edi, uning sevimli mashgʻulotlari esa otda chopish, ovchilik va … yaxshispirtli ichimlik edi. Uning turmush oʻrtogʻi 258 yilda oʻzini Rimimperiyasining vassal deb eʼlon qilgan va Avgust unvonini olgan shaxzoda OdenatII edi. Uning oʻlimidan soʻng Zenobiya Palmiraning rahbariga aylandi (kichikoʻglidagi regent). U turmush oʻrtogʻining ishini davom ettira oldi va oʻzmaydonlarini keygaytirdi ham. Zenobiya oʻz harbiy askarlarining professionaltayyorgarligiga katta eʼtiborni qaratar di, va ular keyinchalik nafaqat Palmiraatroflarini qoʻriqlar, balki eggalsh ekspeditsiyasini ham tashkil qilishga urindi.

Uning harakatlari omadli chiqdi – 269 yilda uning askarlari Yunonistonniegalladi. Keyinchalik Anatoliyaga, Siriya, Palestina va Livanga reydlar davom ettirildi.Uning nazorati ostida Yaqin Sharqning yirik savdo yoʻllari ham edi – aynan oʻshandau oʻz profili tasvirlangan, uning qudratini isbotlovchi tangalarni ishlab chiqarishniqaror qildi. Ammo Zenobiya hukumatiga rim imperatori Avrelian nuqta qoʻydi – uningaskarlarini Antiox va Emes jangida sindirdi, va qaytadan Palmira qirolligini Rimimperiyasiga boʻysundirdi.  

Jangchiva bashoratchi bu ayol hozirgi Arizona tomonlarida XIX asrda istihomat qilgan apacheqabilasidan kelib chiqqan. Lozen hindularning buyuk qoʻmondoni Viktorioning opasiedi. Yoshlik chogʻlaridayoq Lozen jang qilish sanʼatini butunlayin oʻrganib oldi.Uni pishirish va qoʻlda yasash kabi ayollar uchun odatiy mashgʻulotlar hech qachonqiziqtirmas edi – uning taqdiri boshqacha edi. U qoʻrqinchli janglarda akasibilan birgalikda yelkama-yelka jang qilgan. Shu bilan birga, Lozen ajoyib bir inʼomgaega edi – bu davolashdir. Jangchining shaxsiy hayoti haqida mutlaqo hech narsamaʼlum emas, ammo u barcha quvonch va dardlarini eng yaqin dugonasi Daxtestebilan boʻlishgan. Ayollar bir-birlari mutlaqo zid boʻlganlar – magʻrur va jasurLozen oʻz sirlarini buyuk va nozik dugonasidan tashqari hech kimga ishonmas edi.Maʼlumki, Daxteste koʻpincha dugonasiga harbiy kampaniyalarda hamrohlik qilgan vadiplomat hamda tarjimon sifatida qatnashgan. Lozen ismi Shimoliy Afrikaninghindu qabilalarida hozirgacha alohida hurmat qilinadi. 

Bazina (franklar qiroli Xilperik I ning qizi) va Klotilda (Xeribert Ining qizi) amakivachcha opa-singillar edi. Birgalikda ular ancha azoblidaqiqalarni boshdan kechirgan. Bazina oilasi dizenteriyadan azob chekkan,yagona tirik qolgan odam uning akasi oʻldirilgan edi, va qizchani yetiyoshligida Puatyedagi Ilohiy Krest Abbatligiga yubordilar. Barcha unvon vamulkdan mahrum qilingan opasi Klotilda ham oʻsha yerda edi. Qiyin vaziyatlarga qaamasdanmalikalar tirik qolishdi va 589 yilning oʻzida abbatistlarga qarshi qoʻzgʻolongabosh boʻlishadi. Ikkita nozik qiz bezorilar, oʻgʻrilar va boshqa shubhalishaxslardan tashkil topgan butun bir qoʻshinni yigʻa oldilar va abbatlikningmaydonini qurshab oldilar. Rasmiy cherkov hukumatni malikalarga qarshi engqattiqqoʻl choralarni koʻrishni soʻradi, ammo qirol Xildebert ularni kechirdi.

Bazina keyinchalik  zohidlicherkov hayotiga qaytdi, Klotilda esa oʻz yerlarining bir qismini va unvoniniqaytardi.

Bu roʻyxatga marlik va jasurlikni oʻzida mujassam ettiruvchi vikinglar xalqidan vakil kirmasa boʻlmasdi. Aud hozirgi Norvegiya tomonlarida tugʻilgan va yoshligida oilasi bilan birgalikda Gebrid orollariga joʻnagan – uning otasi Ketill oʻzini oʻsha yerlar qiroli deb eʼlon qilgan.

Taqdir taqozosi bilan mard qirolicha Dublin qiroli Olaf Oq bilan turmush quradi, va Torsteyn Malla tugʻilishi, yaʼni Vikinglarning Shotlandiyadagi kelgusi vorisi – bunday ahvolda qirolichaga oʻz turmush oʻrtogʻi va keyinchalik oʻglining egallab olish rajalarini boʻlishishdan boshqa hech qanday tanlov qolmagandi. Afsuski, u oʻzining qariyb hamma qarindoshlaridan koʻproq yashadi va haydalgan edi – ruhan tushmasdan, Aud Islandiyaga ekspeditsiyani boshqardi. Aynan u ushbu makonda xristianlikni tarqatgan odamlardan biri boʻldi.

Qachonlardir Angliya qirolichasi Viktoriya deyarli oʼlmasga aylangan iborani aytdi: “Mening badanim nozik ayolniki, ammo matonat va kuch haqiqiy qirolniki”. Xuddi shunday bizning qahramonlarimiz ham, hayotlarining maʼlum bir paytida ancha mushkul hayotiy vaziyatlarga duch kelganlarida yoki bolaliklaridan oʼz surbet va ozodsevar xarakterlarini namoyon etgan ayollar, qiyinchiliklar bilankurashish va alohida chidamlilik va mardlikni kabi xislatlarni oʻzlarida topganlar. Barakalla, Qirolichalar!