Koinotda aniqlangan 10 nafar ekstremal jismlar

Shu yilning boshida Keplera Observatioriyasi (Kepler Observatory) uch sayyoraga ega boʻlgan yulduz tizimini aniqladi. Shu jumladan bugungi kunda aniqlangan eng kichik sayyora ham shu uchlikka kiradi. Keller Teleskopi koinotda juda qulay joylashgan. Bu unga oʻta shilqim atmosferamizning ishtirokisiz yulduzlarni bemalol koʻra olish imkonini yaratadi.

Keplera 37-b deb nomlangan bu mitti sayyora Merkuriydan ham kichik va oy diametridan atigi 200 kilometrga yirikroq. Afsuski,u Pluton 2015 yilda oʻz sayyora nomidan mahrum boʻlgan chegaraga juda ham yaqin.

Ekzosayyoralarga nomzodlarni aniqlashda foydalaniladigan usullardan biri yulduzni kuzatish va uning yorugʻligi sal xiralashib qolishni kutish. Bu hodisa sayyora biz bilan yulduz oʻrtasida oʻtayotgan paytda roʻy beradi, shuning uchun ham yirik koinot jismlarining aniqlash ancha osonroq. Koʻpchilik ekzosayyoralar Yerdan ancha kattaroq, odatda tahminan Yupiterning oʻlchamlariga teng. Keplera 37-jismining qoraytiruvchi effektini kuzatish juda qiyin boʻlgan, bu esa kashfiyotni yanada taʼsirliroq qiladi.

Somon yoʻli galaktikasi unga biz tasvirlarda koʻrishga oʻrganib qolganimizday yuza boʻylab nazar tashlaganda haqiqatdan ham mislsiz ulkan boʻlib koʻrinadi. Biroq unga yonboshdan qaraganda u toʻp-toʻp hamda juda yupqa koʻrinishga ega. Olimlar gallaktikaga gamma-nurlanish bilan rentgen nurlarining nuqtai nazari nigoh tashlaguniga qadaruni biz shunday koʻrar edik.

 

Fermi Pufaklari (Fermi Bubbles) galaktikamiz diskidan perpendikulyar ravishda chiqib turadi vaularning uzunligi tahminan 50 000 yorugʻlik yiliga teng, yoki Somon Yoʻli diametrining deyarli yarmi. Bugungi kunda Fermi Pufaklari qaerdan paydo boʻlganini xatto NASA koinot agentligi ham bilmaydi, lekin bu galaktikaning yadrosidagi oʻtaulkan qora tuynuklarining qoldiq nurlanishlari boʻlishi mumkin emas, chunki gamma-nurlanishlar  quvvatning juda katta hajmi bilan bogʻliq hodisalarning rivoji davomida ishlab chiqariladi.

Chamasi toʻrt milliard yillar avval ertangi Quyosh tizimi rivojlanishning ilk bosqichlaridagi planetoidlarga toʻla juda dahshatli va oʻta xavfli joy boʻlgan.  Bizning koinot qoʻshnichiligimiz tosh va muz boʻlaklari bilan iloslanib ketgan edi, shuning uchun ham toʻqnashuvlar juda ham tez-tez sodir boʻlib turgan. Eng muhim toʻqnashishlarning biri Oyning vujudga kelish nazariyalarining eng keng tarqalganlaridan biri hamdir. Murtak Yer oʻlchovi Marsga teng Teyya nomli jism bilan oʻtkir burchak ostida toʻqnashib ketgan va hozirgi kunda toʻnashuvning qoldiqlari Yerning orbitasida qoʻshilib ketib pirovardida Oyga aylangan deb hisoblanadi.

Agar oʻshanda toʻqnashuv ekvator yoki qutblardan biriga yaqin joylarda toʻgʻri burchak ostida sodir boʻlganida natija mutlaqo boshqacha boʻlishi mumkin navqiron Yer sayyorasi allaqachon batamom yoʻq boʻlib ketgan boʻlardi.

Sloun Buyuk Devori aqlga sigʻmas darajada ulkan va biz haddan tashqari katta deb hisoblagan narsalar, masalan Quyosh bilan taqqoslaganda mutlaqo noreal boʻlib tuyuladi. Buyuk devor koinotdagi mislsiz eng yirik hosilalardan biri va u 1,4 milliard yorugʻlik yiliga teng masofaga choʻzilib ketgan bir qator galaktikalardan iborat.

 

U umumiy qurilmada superklasterlarni shakllantiruvchi bir necha yuz millionlab alohida galaktikalarga ega. Yulduzlarning toʻdalari turli zichlikdagi mintaqalarga mutanosib ravishda vujudga kelgan, ular esa oʻz navbatida Katta Portlash natijasida paydo boʻlgan va koinot mikrotoʻlqinli nurlanishida sezilib turadi.

Ayrim kishilar hamma galaktika ham oʻzaro gravitatsiya bilan bogʻliq emasligi tufayli Sloun Buyuk Devorini yagona bir qurilma sifatida qabul qilish oʻrinsiz deb hisoblaydilar.

Koinotda boshqa hech bir narsa vahimasi bilan dahshatga soluvchi qora tuynuklarga teng kela olmaydi. Kompyuter oʻyinlarining terminologiyasida ular Koinotdagi “oxirgi boss” hisoblanadi. Qora tuynuk xatto soniyasiga 300 000 kilometr tezlikdagi yorugʻlikning oʻzini ham yutib yuborish qobiliyatiga ega. Olimlar tomonidan Quyosh vaznidan milliard karra oshib tushadigan gʻoyat ulkan qora tuynuklar aniqlangan, ammo hozir ilk bor taassurotli darajadagi nimjon qora tuynuk aniqlandi.

 

 

Oʻz kichik oʻlchamlari boʻyicha avvalgi rekordsmen Quyosh vaznidan baribir 14 barobar kattaroq edi. Demak qora tuynuk bizning andozalarimiz boʻyicha yetarlicha katta edi. IGR nomli yangi mittivoy Quyosh vaznidan atigi uch barobar ortadi xolos. IGR yulduz oʻzajalidan keyin uning ichiga tushib ketishi uchun zarur minimal vaznga ega. Agar qora tuynuk bundan ham kichikroq boʻlsa, u asta sekin shishib ketib shundan soʻng oʻz tashqi qatlamlari bilan materiyasini yoʻqotar edi.

Galaktikalar gʻoyat ulkan oʻlchamlari bilan hayratda qoldiradi – yadroviy jarayonlar hamda gravitatsiya tufayli harakatga keltiriluvchi cheki yoʻq yulduzlar shu darajada katta va yorugʻki, juda katta masofa ajratib turganiga qaramay ularning koʻpchiligini xatto oʻz koʻzimiz bilan ham koʻrishimiz mumkin. Shu sababga koʻra galaktikalar mutlaqo boshqacha ham boʻlishi mumkinligini esdan chiqarib qoʻyish oson.

Segue 2 atigi 1000 donaga yaqin yulduzdan tarkib topgan kichik galaktikaning yaxshi misoli boʻlishi mumkin. Taqqosolash uchun shuni aytish kerakki, bizning galaktikamizda yulduzlarning soni bir necha yuz milliardlardan iborat.

Segue 2 galaktikasining butun qoʻshma energiyasi quyosh energiyasida atigi 900 barobar koʻproq. Bu kutilayotgandan ancha pastroq, chunki bizning yulduzimiz koinot miqyosida juda katta deb boʻlmaydi. Teleskoplarning imkoniyatlari kegaygayishi bilan Segue 2 kabi yana koʻp boshqa mittivoylarni topish mumkin. Bu fanga faqat rivoj bahshida qiladi, chunki bunday oʻlchamlardagi galaktikalarning mavjudligi avvallari ham tahmin qilingan, ammo shu paytga qadar hali kuzatilmagan.

Marsni yerliklar yetarlicha detallari bilan birga oʻrganishni boshlaganlaridan buyon olimlar ushbu sayyoradagi ikkala yarim sharlarining bir biridan tubdan farq qilishga olib kelgan sabablar toʻgʻrisida tinmay tortishmoqdalar. Yangi nazariyaga koʻra nomutanosiblik sayyorani tashqi qiyofasini oʻzgartirib yuborish darajasidagi kuchli halokatli toʻqnashish bilan bogʻliq. Marsning shimoliy yarim sharida joylashgan Borealis Krateri  (Borealis Basin) Quyosh tizimidagi hozirgi paytda aniqlangan eng yirik zarbali krateri hisoblanadi va yerliklarga Marsning toʻpolonli oʻtmishi toʻgʻrisida pinhona maʼlumot taqdim etadi. 

Krater sayyoraning katta qismini qamrab oladi – tahminan 40 foizini tashkil etadi va diametri 8500 kilometrga teng maydonga tarqalib ketgan. Oʻlchovi boʻyicha ikkinchi krater ham Marsda joylashgan, biroq uning uning kattaligi bu gigantdan deyarli 4 barobarkichikroq. Bunday kraterning vujudga kelishi uchun qadimiy toʻqnashish asli bu dunyodan boʻlmagan biror narsa bilan boʻlishi kerak. Toʻqnashib ketgan jism ayrim baholashlarga koʻra Pluton oʻlchamlaridan ham kattaroq boʻlishi darkor.

Yirik jismlardan Quyoshga eng yaqin boʻlgani Merkuriy hisoblansa ham yoritgichga yanada yaqinroq boʻlgan kichikroq jismlar mavjud. Perigeliy Quyoshga eng yaqin boʻlgan oʻz orbitasiga ega boʻlgan nuqta. 2000 BD19 raqamli asteroid hammamiz hayotimizning borligining sababchisi boʻlgan gigantga mislsiz yaqinlikdagi eng qisqa masofali orbitaga ega. Perigeliy 0.092 astronomik birlikni tashkil etadi (1 astronomik birlik bu tahminan Yer bilan quyoshning oʻrtasidagi masofa). Bu asteroiddagi harorat juda issiq. Issiqlik ruh va boshqa metallarni eritish issiqligidan ortadi.

Bu asteroidni tadqiq qilish juda muhim ahamiyatga ega, chunki u koinot jismining orbital orientatsiyasini turli omillar qanday oʻzgartirish mumkinligini tushunishga yordam beradi. Bu omillardan biri – Albert Eyshteynning nisbiylik nazariyasi. Shunday qilib,Yer atrofidagi bu jismni sinchkovlik bilan oʻrganish bu ajoyib nazariya amaliy kuzatishlar bilan naqadar bogʻliqligini anglashga yordam beradi.

Ayrim qora tuynuklar mislsiz vaznga ega va bu kutilganday, chunki ular yoʻlida uchragan hamma narsani yutib yuboradi.

 

Quyosh vaznidan tahminan ikki milliard barobar kattaroq vaznga ega ULAS J1120+0641 nafaqat oʻzining oʻlchamlari, asosan oʻzining oʻta keksa yoshi tufayli astronomlar uchun gʻoyat bahaybat kutilmagan yangilik boʻlgan. ULAS koinotni kuzatishlar tarixidagi eng keksa kvazar (qoʻpol qilib taʼriflaganda – koinotga materiyani chiqarib yuboruvchi qora tuynuk) sifatida namoyon boʻladi. U Katta Portlashdan chamasi atigi 800 million yil keyinroq paydo boʻlgan. Bu haqiqatdan ham juda keksa yosh, chunki, bu uzoq kvazardan Yer sayyorasiga yetib kelish uchun yorugʻlik 12,9 milliard yorugʻlikyili davomida safar qilgan. Olimlar bu qora tuynuk qanday kattalashib ketganini komil ishonch bilan tavsiflay olmayaptilar, chunki bu qadar uzoq vaqtlar avval yutib yuboriladigan hech bir narsaning oʻzi mutlaqo mavjud boʻlmagan.

Bahor kelishi vaqish bulutlari ketishi bilan Kassini (Cassini) Koinot apparati Titanning shimoliy qutbidan joylashgan koʻllarning juda jozibador suratlarini yarata oldi. Suv yerdan tashqari bunday sharoitlarda mavjud boʻla olmaydi, biroq harorat suyuq metan bilan etan yoʻldoshning yuzasiga chiqishi uchun aʼlo darajada mos keladi.

Juda gʻalati tuyulsa ham, ammo Kassini Titanning orbitasida 2004 yildan buyon hozir boʻlib kelayotganiga qaramay bu qutbni shu darajada shaffof koʻrinishi uchun yetarlicha tarqalib ketish holatlaridan haqiqatdan ham vujudga kelgan eng birinchisi. Asosiy koʻllar kengligi jihatidan yuzlab kilometrlardan ortiqroq, eng yirigi boʻlgan Kraken Dengizi (Kraken Mare) oʻlchamlari boʻyicha Kaspiy dengizi bilan Yuqori koʻl birga olingan kattaligiga teng.

Yerda hayot paydo boʻlishining eng muhim dastlabki shartlaridan biri boʻlgan, biroq uglevordorod birikmalarining dengizlari – butunlay boshqa boshqa narsa, chunki moddalar bunday birikmalarda suvdagidek yaxshi eriy olmaydi.