Top-25: Insoniyat tarixidagi eng yirik va buyuk imperiyalar

Hukumatga erishish orzu boʻlishi mumkin, kamida, shuhratparast superjinoyatchilarning yarimining orzusi. Biroq baʼzi rahmdil (gumon ostida) odamlar buni zamondan qoldan uslubga aylantirmoqchi boʻladilar: tadqiqot, kolonizatsiya, zabt etish, va baʼzan (kamdan kam boʻlaqolsin) oʻzaro manfaatli siyosatga aylantirishadi.

Haligacha hech kim ochiqchasiga hukumatni (yashirin jamiyatlar hisobga kirmaydi) egallay olmagan boʻlsada, imperiyalar yoshi kam boʻlmagan, albatta, va keyinchalik 1900 yilda hayratlanarli rivojlanishga erishilgan.

Keling birgalikda ushbu uzoq yoʻlni m.a. 500 yildan boshlaymiz va hozirgi zamongacha xronologik tartibda hammasini koʻrib chiqamiz. Sizning oldingizda – insoniyat tarixidagi 25 ta eng buyuk va kuchli imperiyalar!

25. Axamoniylar davlati — m.a. 500 yillarga yaqin

Butun tarixdagi hajmi boʻyicha eng katta imperiya sifatida, Axamoniylar davlati (shuningdek, birinchi Fors imperiyasi deb nomlangan) ham taʼsirlantiradi. Oʻz rivojlanish bosqichining eng baland choʻqqisida, m.a. 550 yillarda ular 31,6 mln km² maydonni egallagan, va buning ichiga Yaqin Sharqning koʻpgina mamlakatlari va Rossiya tumanlari kirgan.

Yana hayratlantiradigani shu-ki, Buyuk Kir II davrida imperiya butun ijtimoiy infratuzilmaga ega boʻlgan va yoʻllar, pochta xizmati kabilarni oʻz ichiga olgan. Va bu infratuzilmani keyinchalik boshqa imperiyalar ortda qoldirishga harakat qilishgan.

24. Makedoniya imperiyasi — m.a. 323 yillarga yaqin

Aleksandr Makedonskiy davrida Makedoniya imperiyasi Axamoniylar davlatini yakson qilgan va qadimgi yunon sivilizatsiyani, Aristotelning faylasufiy hissasiga, va balkim, orgiyalarga birinchi qadam qoʻygan yakuniy ellinistik davlatni barpo qilgan.

Oʻz rivojlanishining eng baland choʻqqilarida Makedoniya imperiyasi butun dunyoning deyarli 3,5% ni egallagan, va bu uni tarixdagi yirikligi boʻyicha 21-oʻrinni egallagan imperiyaga aylantirdi (va forslarni zabt etishdan keyingi kattaligi boʻyicha ikkinchi imperiya).

23. Mauriylar Imperiyasi — m.a. 250 yillarga yaqin

Aleksandr Makedonsiy oʻlimidan soʻng butun Hindiston va unga qaraydigan maydonning katta qismi Mauriylar imperiyasi tomonidan zabt etilgan, buning natijasida birinchi (va eng yirik) Hind imperiyasi tashkil topgan.

Oʻzining eng rivoj topgan davrlarida, bagʻri keng va diplomatik hukumdor, Ashok Buyuk boshqargan paytlarda Mauriylar imperiyasi qariyb 5 mln km² maydonni egallagan, va bu uni tarixdagi kattaligi boʻyicha 23-imperiyaga aylantiradi.

22. Xunna Imperiyasi — m.a. 209 yillarga yaqin

M.a. IV-III yillar davrida, natijada Xitoyg aylangan davlat – bir nechta dushmanlik davlatlaridan iborat boʻlgan. Natija sifatida, Xunna koʻchmanchi harbiylari shimoliy maydonlarga yurishlar qilishgan. Oʻzining rivojlanish davrida Xunna imperiyasi butun dunyoning 6% dan koʻproq maydonni egallab kelgan, va insoniyat tarixidagi 10-eng yirik imperiya unvoniga sazovor boʻlgan. Ularga erishish shunchalik qiyin ediki, oʻz zabt etgan maydonlarini saqlab qolish uchun yillar davomida muzokaralar, shartnomali turmush qurishlar va Xan sulolasi tomonidan voz kechishlar talab qilindi.

21. Gʻarbiy Xan sulolasi — m.a. 50 yilga yaqin

Xan sulolalari haqida gapiradigan boʻlsak, Gʻarbiy Xan sulolasi oʻz rivojlanishinig eng baland choʻqqisiga taxminan yuz yillardan keyin erishgan. Ular hech qachon Xunnu imperiyasi rivojlanish darajasiga erishmagan boʻlsada, ammo ular 57 million odam istihomat qilgan 6 mln km² maydonni egallay olishdi, va insoniyat tarixidagi kattalik boʻyicha 17-imperiyaga aylanishgan. Bunga erishish uchun ular xunnani shimolga talqin qilishgan, hamda hozirgi Vyetnam va Koreya yarim oroliga agressiv holda kengayishgan.

Gʻarbiy Xan sulolasi, Gʻarbdan Rim imperiyasigacha mamlakatlar bilan aloqalar oʻrnatgan va mashhur savdo Ipak yoʻliga asos solgan Chjan Tsanyaning asosiy diplomatik yutuqlarini oʻz ichiga olgan.

20. Sharqiy Xan sulolasi — m.a. 100 yillar

Oʻzining qariyb 200-yillik hayoti davomida Sharqiy Xan sulolasi turli xil hukumdorlar, isyonlar, notinchlik va iqtisodiy inqirozlarni boshdan kechirgan. Ushbu omillarga qaramasdan, Sharqiy Xan sulolasi tarixdagi kattaligi boʻyicha 12-sulola boʻlgan. U, uning xristianlik davridagi sherigidan koʻra, maydoni jihatidan kattaroq boʻlgan, deyarli 500 km² ga kattaroq maydonni – umumiy hisobga, dunyo boʻyicha 4,36% maydonni egallagan.

19. Rim Imperiyasi — m.a. 117 yillarga yaqin

Rim imperiyasi haqidagi koʻp sonli eslatmalar uchun, xohishiy oʻrtastatistik odam uni tarixdagi eng yirik imperiya deb hisoblaydi. Haqiqatdan, oʻz rivojlanishining eng gullagan vaqtlarida, m.a. 117 yillarda u gʻarb sivilizatsiyasidagi eng yirik va ijtimoiy tuzilma hisoblangan, ammo oʻshanda ham rimliklar umumiy hisobda faqatgina 5 mln km² yerlarni egallagan, va bu uni tarixdagi 24-eng yirik imperiyaga aylantiradi. Mazkur holatda gap sonda emas, sifatda, chunki Rim imperiyasining taʼsiri gʻarb sivilizatsiyasining deyarli barcha jihatlarini tegib oʻtgan.