11ta narsa uchun qadimgi rimliklarga zamonaviy odamlar rahmat aytishi kerak

Qadimgi Rim odamzod tarihidagi globalizatsiyani eng birinchi va shuning bilan eng yorqin misoli boʻla oladi. Rim davlatini merosi rostdan ham juda ulkan. U shunchalik ulkan va sezilarliki, biz oʻzimizni ozgina boʻlsa ham rimlik deb hisoblasak boʻladi. Hozi ham gap eng muhim narsalar haqida ketadi, ular Rimda ihtiro qilinmagan boʻlsa ham, lekin aynan ularni deb ommalashgan.

Beton odamlar tomonidan rimliklardan ancha avval kashf etilgan. Lekin baribir, aynan rimliklar bu mahsulotni toʻlaqon maʼnoda uning barcha afzalliklarini baholay oldilar. Imperiyani markaziy va gʻarbiy qismlarida, betondan deyarli barcha inshootlar qurilgan, ustahona va hovli joylardan, ibodatxona, akveduk, davlat va sanʼat binolarigacha.
Bundan tashqari, rimliklar oʻzgacha beton qilishgan, aql bovar qilmas mustaxkam va chidamli! Uning sirini olimlar yaqindagina topishdi. Hamma gap shundaki, rimliklar mahsulotni mustahkamlash uchun dengiz suvini va vulqon qurumini ishlatgan.

Huddi betonday, yoʻl va koʻpriklarni rimliklargacha ham butun dunyo boʻylab qurishgan. Lekin sayoramizni “gʻarbiy” tomonida, aynan ular shu fikrga kelganki, yollarni chidamli, koʻpriklarni esa mustaxkam qilishni. Natijada shu ikkita infratizilmali obyektlarni qurilishida tosh va beton faol qoʻllanila boshlandi. Yahshi yoʻllarga talab yaqqol edi, “pax romana” davrida (rim gullab yashnashi davrida), Rim Imperiyasi deyarli butun maʼlum jahonni egallagan va sayoramizda eng yirik mamlakat boʻlgan. Rimlik toshdan yasalgan yoʻllar saqlanib qolgan, hozirgi kungacha.

Rim yoʻllari hozirgi kunda mavjud boʻlgan joyda albatta ishlatilmaydi. Lekin, rimliklar bizga boshqa sovgʻa qoldirgan. Yevropa va kichik Osiyoni transport toʻri hali ham rim yoʻllari oʻtgan joy bilan aniqlanadi. Koʻplab zamonaviy magistral va shosselar bugunda qadimrimliklar bilan toʻgʻri keladi.

Vodoprovodga mualliflikni rimliklarga patentlash qiyin boʻladi. Osma quvurlarni qurishga qadimgi Vavilonda ham harakat qilishgan. Ammo, aynan rimliklar osma quvurlarni ishlatish mumkin boʻlgan joydaki qoʻllagan. Barcha oldingi tsivilizatsiyalarda farqli ravishda, rimliklar osma quvurlarni nafaqat irrigatsiya uchun ishlatgan, balki shaharlarni va sanoat obyektlarni suv bilan taminlash uchun: kasb kvartallarni va boyliklarni qazib olish joylarini. Rim shahrini bitta oʻzi 11ta osma quvurlar bilan taʼminlangan! Bugungi kunda nisbatdan saqlanib qolingan osma quvurlarni butun Yevropa boʻylab topish mumkin: Italiyada, Frantsiyada, Germaniyada va boshqa joylarda.

Aynan rimliklar kanalizatsiyani nafaqat ommalashtirgan, balki katta shaharlar uchun hayotiy kerak qilgan. Rimlik ahlat quvurlari iflosliklarni ham, jala suvlarini ham ketkazish uchun qoʻllagan. Boshlanishiga bu soddagina kovlangan quvurlar va zovurlar boʻlgan, soʻngra esa rimliklar ularni toshlar bilan terib chiqqan va hattoki yer osti tonellarni qilgan! “Cloaca Maxima” birinchi rimlik kanalizatsiya boʻlgan, u Rimni oʻzida joylashgan. Aytganday, ular hozirgi kungacha ham saqlanib qolishgan. Ularni hattoki ishlatishadi ham! Faqatgina yomgʻir suvini ketkazish uchun boʻlsa ham.

Rimliklargacha muntazam armiya boʻlmagan. Qadimgi Gretsiya, Misrda va Sharqda, armiyalar odatda qʼoshin koʻrinishida toʻplangan, himoya uchun yoki qoʻshnilarga harbiy yurish uchun. “Professional” jangchilarni barcha erta davlatlarda juda ham kam boʻlgan va koʻpincha hukmdorni shahsiy mudofasi va ibodathona qoʻriqchilarida.
Rim tarihi – bu janglar tarihi, tashqi va ichki. Va bu butun davlatni tarihida, uning armiyasi ham rivojlangan, u yuqorida koʻrsatilgan militsiya va qoʻshindan, muntazamroq va undan ham ortiq – professional armiyagacha anchagina yoʻl bosib oʻtgan. Aynan rimliklar, jangchi atamasini askarga almashtirgan, katta davlatda ularni qoʻlida qurol bilan saqlaydiganlar, doimo kerak boʻlishini tushunib.
Shunisi diqqatga sazovarki, muntazam armiyaga qatiy oʻtish davlatdagi iqtisodiy inqiroz tufayli sodir boʻlgan. Rossiyada qoʻrqinchli surʼatlarda ishsizlikni miqdori oshgan krestyan hoʻjaliklarni vayron boʻlishi sababli. Yechimini Gay Mariy topdi, u mamlakatni barcha boʻsh boʻlgan aholisini olishni boshlagan (nafaqat fuqarolarni), harbiy hizmatga maosh va nafaqada chiqganda yerni vaʼda qilib.

Bu hodisani oʻzi jamiyatda Gay Tsilniy Metsenat sharafiga nomlangan, Rim hukmdorini Oktavian Avgustni eng yaqin doʻstiga. Zamonaviy tilda aytilsa, Metsenatni odamzod tarihidagi birinchi sanʼat vaziri deb atasa boʻladi. Aslida, Gay Tsilniy hech qanday rasmiy lavozimni egallamagan, lekin sanʼat arboblarini faol homiylagan, ular davlat boyliklari va Oktavian Avgustni oʻzini dongʻini taratgan.

Zamonaviy odamlar demokratiya, respublika va ozodlik haqida gapirganda, bu uchalla soʻzlarni – sinonim deb tushunish mumkin. Aslida esa bunday emas. Afinani demokratiyasini Rim Respublikasiga hech qanday aloqasi yoʻq edi, Rim Respublikasi esa barcha respublika boshqarish shakllarini bobosi boʻlib hisoblanadi.
Aynan rimliklar hokimiyatni boʻlishdan foyda bor ekanligini birinchi boʻlib baholagan, bunday narsani bitta odamni qoʻlida mujassamlanishi havfli boʻlishi mumkinligini tushunib. Taqdirni kinoyasi boʻyicha, imperiya davridagi hukumatni bitta insonni qoʻllarida mujassamlanishi qadimgi davlatni nihoyasiga olib keladi.
Baribir, uzoq vaqt davomida rimliklar rostdan ham hukumatni jamiyatda boʻlishga muvaffaq boʻlishgan, mamlakatni boʻsh yashovchilari oʻrtasida jamoat konsensunsiga erishib. Vaqti vaqti bilan jamoatni qashoq namoyondalari tomonidan boyvochalarni uzoq yerlarga ommaviy migratsiya qilish bilan qoʻrqitib, yoki hattoki qurolni qoʻlga olish bilan.

Bu Rimni eng asosiy merosi boʻlsa kerak, hozirgi kunda har qanday odam foydalanayotgan. “Fuqaro” tushunchasi koʻplab qadimgi davlatlarda boʻlgan. Lekin, faqat rimliklar shunga kelganki, barcha erkin odamlar imperiya fuqarosi boʻlishi kerak deb, qayerda tugʻilgan yoki davlatni qayerda yashayotganiga qaramasdan.

Rim Imperiyasida uzoq vaqt davomida hristianlar havfli yahudiy sekta boʻlib hisoblangan. Lekin barchasi Konstantin Buyuk davrida oʻzgargan, u Rim uchun jangidan soʻng barcha dinlarni huquqlarda tenglashtirgan. Bundan tashqari u Ierusalimdagi krestni davlatni yangi poytahtiga koʻchirgan – Konstantinopolgacha. Feodosiy Buyuk I ham hristianlikni davlat dini qilgan. Shunday qilib, Rim yordamida hristian dini butun dunyo boʻylab tarqalishni boshlaydi.

Ohirida yana bir “sovgʻa” haqida gapirsak. Barcha qadimgi davlatlar kabi, Rim quldorlik tizimiga ega boʻlgan. Aynan qadimgi Rimda “klassik qullik” degan tushuncha paydo boʻlgan, shunday dahshatli hodisaki, hozirgi kunda u juda ham yovvoyi boʻlib hisoblanadi. Lekin shuning bilan, dahshatli Rim boshqa davlatdan ijtimoiy harakatchanlik masalasida farq qilgan.
Rimgacha, qandaydir qadimgi Gretsiya, Misr, Vavilonda – odamlar kim boʻlib tugʻilgan boʻlsa, shunday olamdan oʻtgan. Rimdan soʻng yana bir necha yuz yilliklardan soʻng, odamlar kim boʻlib tugʻilgan boʻlsa, shunday olamdan oʻtgan. Va faqatgina Rimda, birinchi marotaba, odamlar ijtimoiy harakatchanlikni faol qoʻllagan. Bu yerda qullar erkin boʻlgan, ozod qilingan qullar aristokratiyagacha koʻtarilgan, oddiy askarlar esa imperatorgacha yoʻl bosib oʻtishgan.

Bugun, zamonaviy Rimda, shahar markazida, Kolizey va forum vayronalar yonida, kichkina maqbarani topish mumkin. Bu maqbarani egasi imperator emas, senator emas hattoki fahrli fuqaro ham emas. Uning egasi oddiy novvoy – Mark Vergiliy Evrisak. U qul boʻlib tugʻilgan, grek migrantlar oilasida, erkinlikga ega boʻla oldi, davlat poytahti bilan non yetkazib berish boʻyicha shartnoma imzolay oldi va shunchaki boyib ketdiki, oʻziga va hotiniga huddi shu yodgorlik buyurtira oldi.