Tirik murdalar yoki Yerdagi qanday mavjudotlar oʻlimidan keyin tirik qolishi mumkin?

Bunday holatda hayotni yuz yillab, xatto ming yillab ushlab turishga erishsa boʻladi. Xoʻsh, qanday mavjudotlar kriptobiozning moʻjizalaridan foydalanish qobiliyatiga egava bu holatga insonni tushirish mumkinmi?

XVIII asrning boshida Antoni van LevengukLondondagi Qirollik jamiyatiga namliksiz qurib qolgan, biroq tahminan yarim yil oʻtgandan keyin suvga solingan paytida tirilib harakatlana boshlagan mikroorganizmlar toʻgʻrisida maʼlumotlarni taqdim etdi. Shu paytdan boshlab oradan uch yuz yil oʻtgandan keyin ham toʻligʻicha tushunarsiz boʻlib qolayotgan biologiyadagi eng jumboqli hodisani oʻrganish boshlandi. 

Bu anabioz deb atala boshlandi ("hayotgaqaytish" maʼnosini anglatadigan yunoncha soʻzdan olingan). Keyingi oʻn yilliklar ichida ilmiy adabiyotda "kriptobioz" termini paydo boʻlib qoldi. Organizm hayotdan darak beruvchi ishoralar bermaydi, moddalar almashinuvini payqash juda qiyin va xatto amri ahol. Bu holatga tushishi uchun organizm uzoq vaqtga hayot bilan chiqisha olmaydigan, aniqrogʻi, suvsiz, kislorodsiz, issiqliksiz sharoitga tushib qolishi shart.

Yer yuzining barcha joylarida uchraydigan mittigina umurtqasiz Tardigrada mikroorganizmini ayrim joylarda “suv ayiqchasi” ham deb atashadi. Uning normal hayot kechirishi uchun suv kerak. Suvsiz Tardigrada bochkaga aylanib qurib qoladi. Shunda moddalar almashinuvi deyarli yuz foizga sekinlashadi. Bu holatda Tardigrada eng beshafqat vaziyatda: kislotalarda, ishqorlarda, toksik muhitda, oʻta past yoki yuqori haroratlarda, vakuumda, koinotda, yuqori bosim ostida, radiatsiya taʼsirida, kislorodsiz sharoitlarda jon saqlay oladi.

Suvsiz koʻp mikroorganizmlar, umutqasizlar, bir hujayrali oʻsimliklar kun kechira oladi. Masalan, paporotniklar turidan boʻlgan platitserium tropiklardagi qurgʻoqchilik davrida qurib qoladi, ammo namlik paydo boʻlishi bilan darhol tirilib ketadi. Choʻllarda yashovchi tangabarg Selaginella (Selaginēlla lepidophylla) ham oʻzini huddi shunday tutadi. U namlikning katta qismini hujayralarida yoʻqotib suvsiz qurib qoladi va shunday holatda qulay zamonlar kelguniga qadar qoladi. 

Toʻliqkriptobioz organizm abadiy muzloqda muzlatilgan paytda yoki oʻta chuqur joydamuzda vujudga keladi. Yaqinda italiyalik olimlar Antarktidadagi muzlikda jamasiolti yuz yildan ortiqroq qolib ketgan yoʻsinni tiriltira oldilar. Laboratoriya tajribalari yoʻsin va lishayniklar Selsiy harorat shkalasi boʻyicha minus 273 daraja sovuqda ikki soatga muzlatib qoʻyilganida ham saqlanib qolish qobiliyatiga ega ekanligini koʻrsatdi.

2012 yilda Rossiya Fanlar Akademiyasining Tuproqshunoslik sohasidagi fizik-kimyoviy vabiologik muammolari Intstitutining olimlari 30 ming yillik abadiy bargli echkimiya (Silene stenophylla) oʻsimligining hujayralarini chiqarib olib, undan normal oʻsimlikni oʻstirishga erisha oldilar. Shuningdek tahminan oʻn ming yillar oldin muzlab qolgan yerdan topilgan gigant viuslar ham jonlantirilgan. 

Murakkabroq hayvonlar, oʻsimliklar ham xuddi shu kabi oʻta noqulay atrof muhitni kechira olishi mumkin. Biroq ular moddalar almashinuvini toʻhtatmaydi, sekinlashtiradi. Bu jarayonning nomi gipobioz. Oʻta past haroratlarda koʻp sovuqqonlilar shu holatga tushib qoladi. Oʻrmon qurbaqasi esa xatto muzlatiganidan keyin soʻng, uning tanasidagi suvning toʻrtdan uch qismi muzga aylanib qolganidan keyin ham hayotgan qaytishi mumkin. Mollyuskalar ham xuddi shu tariqa bahorni kutadi.

Sut emizuvchilar qishki karaxtlik uyqusiga choʻmadi: tana harorati Selsiy shkalasi boʻyicha atigi bir necha daraja koʻrsatkichigacha yoki umuman nol darajaga tushibketadi. Masalan Arktikada yashovchi Amerika yumronqozigʻida shunday boʻladi.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

Karaxtlik uyqusiga choʻmgan hayvonning organizmi maxsus tarzda tayyorlangan boʻladi. Uning terisi ostida termogenin oqsiliyordamida isitiluvchi qoʻngʻir yogʻ qatlami boʻladi. Uglevodlarning tarkibi baland va olimlarning tahminicha bu neyronlar ishini taʼminlab xayotiy jarayonni saqlab turish imkonini yaratadi. Bu xatto karaxt uyqu davrida ham asab tizimi tashqi omillarga taʼsirchanligini yoʻqotmasligi uchun zarur. 

Masalan, baland ovoz yoki havo haroratining keskin tushib ketishiga. Shunda organizmdagi moddalar almashinuvi tezlashadi va hayvon tamomila muzlab qolmaslik uchun karaxt uyqu holatidan uygʻonib ketadi.

Yalangʻoch yerkovlar (Heterocephalus glaber) - (kemiruvchilarning bir turi shunday deb ataladi)kislorodsiz 20 daqiqagacha bemalol yurishi mumkin. Bu davrda ular miyasini uglevod bilan oziqlantiradi. Olimlar kislorod yetishmovchiligini sunʼiy ravishda hosil qilib sichqonlar va itlarni bir necha soatga gipofioz holatiga tushirishga erisha olgan.

Moddalar almashinuvini maksimal sekinlashtirish fenomenini kosmonavtikada ishlatilishi  juda qiziqarli tuyula boshlandi. Masalan kosmonavtlarni oʻzga sayyoralarga joʻnatilgan paytlar parvoz uchun bir necha yillar ketishi mumkin boʻlganida. Esingizda boʻlsa bu nazariya mavjudligidan Djeyms Kemeronning “Avatar” badiiy filmi yaratilishida foydalanilgan – filmda Pandora sayyorasiga parvoz olti yil davom etgan. 

Ammo olimlar inson kriobiozni kechirishi imkonlariga juda tanqidiy nuqtai nazardan yondoshib kelmoqdalar. Gap shundaki, muzlatilgan paytda hujayralar nobud boʻla boshlaydi. Ularni nobud boʻlishidan qanday saqlab qolish mumkinligi hozircha tushunarsiz. Bundan tashqari uzoq muddatli kriobiozda DNK shikastlanishlarining soni keskin ortib ketadi. Bunda organizmdoimo yangilanadi, DNK oʻzini oʻzi davolaydi. 

Biroq sekinlashtirilgan metabolizmda buning umuman iloji yoʻq. Odamning uygʻonishi juda uzoq davom etadi yoki u tirila olmay xalok boʻladi.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

Shu bilan birga kriobioz, gipobioz va ularning turlari jiddiy ilmiy qiziqishlarni tugʻdirib kelmoqda. Hali koʻp savolarga javob topish kerak: bu holatlar qanday vujudga keladi, nima uchun hujayralar hayotiylikni saqlab qoladi (xususan, deyarli toʻla suvsizlantirilganida), qanday molekulyar mexanizmlar yordamida uygʻonish sodir boʻladi va xokazo. 

Olimlar bu bilimlarni amalda qoʻllash imkonlarini ham koʻrib chiqishdan tinganlari yoʻq. Masalan, oziq-ovqatni, hujayra yoki toʻqimalarni uzoq saqlash va balki yorugʻ kelajakda bedavo dardlarni davolash uchun bemorlarni muzlatib qoʻyish maqsadlarini koʻzlab shu ilmiy ishlar davom etib kelayotgani hech kim uchun sir emas.