10ta qadimiy sirli artefaktlar, ular tarihiy voqealarga nigohni oʻzgartirgan.

Pasha orolidagi moai haykallari haqida koʻpchilik odam bilsada, Pasha oroli bilan boʻgʻliq boshqa sirlari haqida odatda hech qaerda aytilmaydi. “Rongorongo” mazkur hududni oldingi aholisini iyeroglifik yozmasi boʻlgan. Rongorongoda shunisi ajablanarliki, koʻshni orollar halqlaridan hech qaysinisida oʻsha paytda yozma ishlatilmagan. 

Bu qadimiy yozmada (uning yoshini hattoki aniqlasholishmadi ham) birinchi marotaba XVIII asrda bilishgan, lekin rongorongoda yozilgan koʻplab tahtachalar, afsuski, yoʻq qilib yuborilgan, ilk yevropalik kolonizatorlar tilni taqiqlab qoʻyishgani tufayli, yaqin oroldagilarni til bilan bogʻliq tomirlari uchun.

M.a. II asr ohirida grek geografi va yozuvchisi Pavsaniy shu haqida yozgan ediki, 4-500 yillardan avval (turli tarjimalar uchraydi) katta Helike shahrini qudratli yer silkinishi vayron qilgan, tsunami esa bundan soʻng qachonladir gullab yashayotgan shahar qoldiqlarini yuvib ketgan. Aheylik ittifoqini qachonlardir poytaxti boʻlgan shahar, dengiz hudosi Poseydonga bagʻishlangan, sigʻinish markazi boʻlgan. 

Qadimiy grek yozmalari davridan bu shahar haqida hech qanday eslatma boʻlmagan, shu paytgachaki, 1861 yilda arheolog bronzali tanga topmaguncha, Poseydon boshini gravirovkasi bilan. 2001 yilda bir juft arheologlari Helike vayronalarini topishdi, sohildagi loy va shagʻal ostidan, hozir esa qazilmalarni boshlash rejalashtirilmoqda, afsonaviy Atlantida boʻlishi mumkin boʻlgan narsani.

Shimoliy Yevropani botqoq va botqoqlangan yerlaridan yuzlab qadimiy murdalar topilgan.  Tanalarni koʻpchiligi hayratlantiradigan darajada yahshi saqlangan, ularni yoshi 2000da boʻlishiga qaramasdan. Bu tanalarni koʻpchiligida qiynoqlarni belgilari bor, bu esa qator tadqiqotchilarni tahmin qilishga undadi, marosimiy qurbonliklar natijasi ekanligiga.

Minoyetslar Tessey va Minotavr haqidagi afsona tufayli koʻproq tanilgan, aslida esa bu qachonlardir buyuk tsivilizatsiya boʻlganni botishi qiziqroq. Koʻplab tarihshunoslar Rim imperiyasi qulashini oʻrgansa, Krit orolida yashagan minoyetslarni qulashi, kattaroq sirdir. Uch yarim ming yil avval, qoʻshni orol Santorinidagi ulkan vulqonni otilishi bilan orol larzaga kelgan.   

Arheologlar tahtachalar topishgan, ular shuni koʻrsatdiki, minoyetslar vulqonni otilishidan keyin Kritda yana 50 yil davomida yashashda davom etishgan. Bundan soʻng nimaga yoʻqilib ketganligi haqidagi nazariyalar turli, orolni qoplagan kuldan boshlab, hosilni nobud qilgan qurgʻoqchilikgacha, va greklarni bostirib kelishi.

Har birimiz Stounhendj haqida eshitganmiz, lekin juda ozchilik Karnar toshlari haqida biladi. Bu 3000ta megalitlar, ular mukammal chiziq boʻlib teriladi, Frantsiya shimoliy-gʻarbida, Bretani qirgoʻqlaridan 12 kilometr uzoqda. Afsonalarda aytilishicha, buyuk sehrgar Merlin rim legion askarlarini kelishgan tosh qatorlariga aylantirgan.

Afsonaviy qaroqchi Robin Gudni izlash jarayonida tarihshunoslar bu rolga toʻgʻri keladigan, koʻplab shahslarni topgan. Nomzodlardan biri yorkshirlik qonun qochogʻi Robert Hud boʻlgan, Hobbihud yoki Veykfildlik Robert Hud deb ham tanilgan. Izlashlar shu bilan qiyinki, Robin Gud nomi koʻpchilik qochqinlar uchun nominal nom boʻlib qolgan. Hozirgacha hech kim bilmaydi, bu qaroqchi aslida kim boʻlganini.

Parfyanlar rim generali armiyasini magʻlub qilganidan soʻng, afsona boʻyicha, harbiy asirlaridan tashkil topgan katta boʻlmagan guruhi, sahroga ketgan va natijada 17 yildan soʻng Han qoʻshinlari bilan oʻrab olingan. I-chi asr hitoylik tarixshunosi Ban Gu hisobot yozgan, tahminan yuz kishilik ajoyib qoʻshin bilan toʻqnashuv haqida, ular rimlik qoʻshinlar uchun noyob safda kurashgan. Oksfordlik tarixshunos, qadimgi yozuvlarni solishtirgan, va shuni taʼkidlaydiki, yoʻqotilgan rim legion Gobi sahrosidan uzoq boʻlmagan joyda Likian nomli kichkina shaharga asos solishgan.

Bu qoʻlyozma oʻrta asr hujjatidir, nomaʼlum tilde yozilgan va yozuvni nomaʼlum tizimida. Yuz yildan ortiq vaqt davomida (manuskript pergamenti tahminan 1404-1438 yillarda qilingan, lekin kitob haqida olimlar 1912 yilda habar topishgan) odamlar yozmalar va manuskriptdagi rasmlarni tushinishga harakat qilishgan, lekin hozirgacha buni hatokki qisman qilishga erishilmagan. 

Butun qolgan qoʻlyozmalardan olinadigan umumiy taasurot, shuni tahmin qilishga imkon beradiki, u farmakopeya boʻlgan boʻlishi mumkin. Lekin baribir, hattoki kitobdagi rasmlar yerda mavjud boʻlmagan narsalarni koʻrsatadi.

1990-chi yillarda gʻarbiy Hitoyni Tarim daryosi basseynida, 2000-yillik mumiyolarni gʻaroyib kashfiyoti sodir boʻlgan. Bu kashfiyotni eng ajablanarlisi shunda boʻldiki, mumiyolarda och rangli sochlar va uzun burunlar boʻlgan, va ular yevropoid irqiga mansubligi. 1993 yilda DNK tahlili tasdiqladi, tanalarda yevropaliklar genetika mavjud ekanligini. Eramisdan avvalgi birinchi mingyillik sanasi bilan belgilanadigan qadimiy hitoylik matnlar, Hitoyda yevropalik yuz chehrali odamlar guruhi haqida qayd etiladi, lekin hech qayerda yozilmagan ular qaerdan kelib qolganini.

Inda vodiyini qadimgi tsivilizatsiyasi maʼlum boʻlgan qadimiy maʼlum tsivilizatsiyasidir, Gʻarbiy Hindistondan Avgʻonistongacha boʻlgan hududda yashagan, uni aholisi esa 5 milliondan ortigʻini tashkil qiladi. Uning toʻsatdan barbod va yoʻq boʻlib ketishi miqiyosini hozirgacha tasavvur qilish qiyin.

Inda odamlari gigiyenik rivojlangan madaniyati boʻlgan, u juda murakkab kanalizatsiya tizimini qoʻllagan va hammomlar qurgan. Hozirgi kungacha yod armiyalar tajovuzini ham boshqa moʻjarolarni ham arheologik isbotlari topilmagan. Hech kim bilmaydi, bu tsivilizatsiya qayerga yoʻq boʻlib ketganini.