Oʻzbekiston tabiati gʻoyat boy: choʻllardan tortib baland togʻ choʻqqilarigacha minglab hayvon turlari yashaydi. Biroq ularning koʻpchiligi bugun yoʻqolib ketish xavfi ostida. Brakonerlik, yashash muhitining buzilishi, chorva mollari sonining oshishi va iqlim oʻzgarishi tufayli oʻnlab turlar Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Quyida mamlakatimizdagi eng noyob 12 ta hayvonni — ularning holati, qayerda yashashi va qanday himoya qilinayotganini koʻrib chiqamiz.
1. Turkiston silovsini
Turkiston silovsini — Markaziy Osiyo togʻlarida yashaydigan yovvoyi mushuk. U Oʻzbekiston Qizil kitobiga «zaif tur» (VU) sifatida kiritilgan va yoʻqolib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora savdosi toʻgʻrisidagi xalqaro konventsiya (CITES) roʻyxatining II ilovasida himoyalanadi. Oʻzbekistonda u asosan Gʻarbiy Tyan-Shan (Ugom, Piskom, Chotqol) va Pomir-Olay togʻlarida saqlanib qolgan. Gissar qoʻriqxonasida taxminan 130 ga yaqin individ yashaydi. Asosiy xavf — brakonerlik (terisi uchun ovlash), chorva bilan toʻqnashuvlar va yashash muhitining qisqarishi. Bu yirtqich odamga oʻzi hujum qilmaydi.
Manba: Oʻzbekiston Qizil kitobi; Oʻzbekiston Ekologiya vazirligi; animalia.bio.
2. Qor qoploni / Irbis
Qor qoploni — Oʻzbekiston baland togʻlarida yashaydigan yagona yirik mushuk. Butun dunyoda atigi 4 000 ga yaqin voyaga yetgan individ qolgan. Oʻzbekistonda uning yashash hududi qariyb 10 000 kv. km ni tashkil etadi; soʻnggi hisob-kitoblarga koʻra mamlakatda 100 dan ortiq irbis yashaydi — bu avvalgi 50–80 taga nisbatan koʻp. U Gissar qoʻriqxonasi, Chotqol va Ugom-Chotqol hududlarida uchraydi. 2021-yilda hukumat «Qor qoplonini saqlash boʻyicha 2021–2030-yillarga moʻljallangan harakatlar rejasi»ni qabul qildi. Asosiy xavf — brakonerlik va ozuqa bazasining qisqarishi.
Manba: Oʻzbekiston Qizil kitobi; Oʻzbekiston Tabiiy resurslar vazirligi (2023); Global Snow Leopard Forum.
3. Kum efasi
Kum efasidunyoni eng zaharli ilonlar o’ntaligiga kiradi. O’zbekistonda efani “charxiloni” deb atashadi, ya’ni tarjima qilinsa - “shovqinli ilon”. Bu harakatlaribilan efa kobrani eslatadi, u boshini ko’tarib tahdidli turadi, dushmannito’htatish uchun.
O’tmishdarespublikada har yili 3 000 ga yaqin zaharli ilonlar ovlanar edi.Toshkent, Frunza va Termizdagi ilonlarni saqlash joylarida edilar, u erdafarmatsevtik sanoat va ilmiy tashkilotlar uchun zahar olinar edi. Shu tufaylikum efa populyatsiyasi keskin kamaygan, va u qizil kitobga kiritilgan.
4. Menzbir sugʻuri / Koʻk sugʻur
Menzbir sugʻuri — faqat Gʻarbiy Tyan-Shanda yashaydigan endemik tur, yaʼni dunyoning boshqa hech bir joyida uchramaydi. U palearktika sugʻurlari orasida eng kichigi hisoblanadi. Oʻzbekistonda asosan Chotqol va Qurama tizmalarida, Ugom-Chotqol milliy bogʻi hamda Chotqol qoʻriqxonasida saqlanadi. Soni keskin kamayib bormoqda: soʻnggi 10–12 yilda baʼzi hududlarda 5–10 baravar qisqargan. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Asosiy xavf — chorva mollarining haddan ortiq oʻtlatilishi (sugʻurga ozuqa qolmaydi) va ovlash.
Manba: Oʻzbekiston Qizil kitobi; IUCN Red List; Toshkent zоoparki.
5. Tosh suvsar
Odam toshsuvsarni uning issiq yungi uchun ovlaydi. Ba’zida hayvonlar tovuq va kuyonlargatashlanadi, ko’pincha eyishi mumkin bo’lgan miqdoridan ko’proq. Omborhona vachordoqdan turli buyumlarni tashiydilar. Moshinaning kabel va shlanglarini (shuqatorda tormoz shlanglarini ham) g’ajiydi va bu bilan sezilarli zarar etkazadi.Kemiruvchilar sonini boshqarib, foyda keltiradi. Tosh suvsarda ari va asalarilar chaqishiga immuniteti bor, shunng uchun ba’zida ular asalariho’jaliklariga tashlanadi, asalni eb.
Сообщения из Facebook