O'zbekistonni 12 ta nodir hayvonlari

Asal Abakumova

опубликовано 9 лет назад — обновлено в 1 секунду назад

356,613
просмотров

Oʻzbekiston tabiati gʻoyat boy: choʻllardan tortib baland togʻ choʻqqilarigacha minglab hayvon turlari yashaydi. Biroq ularning koʻpchiligi bugun yoʻqolib ketish xavfi ostida. Brakonerlik, yashash muhitining buzilishi, chorva mollari sonining oshishi va iqlim oʻzgarishi tufayli oʻnlab turlar Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Quyida mamlakatimizdagi eng noyob 12 ta hayvonni — ularning holati, qayerda yashashi va qanday himoya qilinayotganini koʻrib chiqamiz.

6. Burama shoxli echki / Markhur

Burama shoxli echki / Markhur (винторогий козёл, мархур)

Burama shoxli echki — spiralsimon, burab oʻralgan uzun shoxlari bilan ajralib turadigan togʻ echkisi. Erkaklarining shoxlari 100 sm dan oshishi mumkin. U Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan va xalqaro IUCN roʻyxatida «uyquqaga yaqin» (NT) maqomida. Oʻzbekistonda faqat Surxondaryo viloyatidagi Koʻhitang (Kugitang) tizmasida saqlanib qolgan — Bobotogʻ va Boysuntogʻdagi populyatsiyalar deyarli yoʻq boʻlib ketgan. Butun dunyoda taxminan 8 000 ga yaqin individ qolgan. Asosiy xavf — nazoratsiz ovlash va yashash muhitining buzilishi.

Manba: Oʻzbekiston Qizil kitobi; IUCN Red List; Katta rus entsiklopediyasi.

7. Oq quyruq

Oq quyruq –katta bo’lmagan oxu, baland oyoqli,yengil va harakatchan. Oq quyruqni hech kim bilan almashtirib bo’lmaydi, kattaboshi ishgan bukr tumshug’I bilan, ohirida katta bo’lmagan hartumcha bilan.Ohirgi o’n yillik davomida, oq quyruq bilan bog’liq bir nechta yangi muammotug’ilgan. Kolhozlarni tarqatilib ketishi dasht ekotizimlarga bo’lgan yaylovlaryuklamasini kamaytirdi, oldingi ulkan haydalgan yerlar qarovsiz qolib ketdi,dasht eko tizimlarni tiklash boshlandi, va demak oq quyruqlarga to’g’rikeladigan biotoplar maydoni kattalashgan. Boshqa tomondan – brakonyerlar tomonidanta’qib qilish sonlari ko’paygan. Brakonyerlikni, to’qsoninchi yillariniboshidan eng vahshiyona turi bo’lmish, hayvonlarni faqat shoxlari uchun ovlash,bunda dashtlarda yuzlab, minglab va hattoki o’n minglab oq quyruqlarnimurdalari qoldirib ketilgan.

8. Qulon

Yoqilg’I uchun saksaulni kesib tashlanishi va yoqilg’I mahsulotlarini tashlab yuborilishi iqlim o’zgarishiga olib keladi, global ahamiyatga ega bo’lgan jiddiy ekologik muammoga olib keladi. Bu ko’plab hayvonlar turini, shu qatorda qulonlarni nobud bo’lishiga olib keladi. Butun jahon tabiatni asrash ittifoqini ma’lumotlariga ko’ra, faqatgina ohirgi to’rtda yuz yilliklar davomida 62 tur sut emizuvchilarni o’nta otryadi yo’qolib ketgan.

9. Buxoro bugʻusi / Hangul

Buxoro bugʻusi (hangul) — Markaziy Osiyo daryolari boʻyidagi toʻqayzorlarda yashaydigan yirik bugʻu, qizil bugʻuning kenja turi. U Oʻzbekiston Qizil kitobiga va xalqaro IUCN roʻyxatiga kiritilgan. XX asr oʻrtalarida yoʻqolib ketish arafasida edi: 1990-yillar oʻrtasida butun dunyoda atigi 300–350 ta qolgandi. Himoya choralari tufayli soni tiklandi — bugungi kunda Oʻzbekistonda, asosan Badaytoʻqay qoʻriqxonasida va qayta tiklangan toʻqaylarda, ancha koʻpaydi. 1981–1982-yillarda Badaytoʻqayga 24 ta bugʻu olib kelingan edi. Asosiy xavf — toʻqayzorlarning yoʻqolishi va brakonerlik.

Manba: Oʻzbekiston Qizil kitobi; Badaytoʻqay qoʻriqxonasi; CMS (Migratsiya konventsiyasi) hisoboti.

10. Oq boshli umoy yoki ilonho’r

Yirikyirtqichni kattaligi huddi kalhat kabi. Quruq, ochiq landhsftlardan tog’yalangliklarigacha uchratish mumkin, agar relyief in qurishga yaroqli bo’lsa.Qoya, qiyaliklar, baland adirlarda in quradi. Dengiz ustidan 3 300 mbalandlikgacha tog’ga ko’tariladi.

Qaytaribbo’lmas va butunqamrovchi havf omili bo’lib - odam ho’jalig faoliyati natijasidagikelib chiqadigan tabiiy yashash joylari va ekotizimlarni zavoli: ulkanmaydonlarni haydash va zaharli himikatlar bilan dehqonchilik, meyorsiz chorvanio’tlatish, yog’och-butazor o’simliginitortish, yong’inlar, yo’l va aholi yashash joylarini qurish, tog’ ishlanmalariva qurilish mahsuloti, neft va gazni qazib olish.